میان شعر و تحقیق

  معصومه امیرخانلو؛ دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران  /   تازه‌ترین دفتر شعر او، «رها در زنجیر»‌، از این منظر اثری درخور تأمل است. این مجموعه که در سال ۱۴۰۵ منتشر شده،‌ عمدتاً از شعرهای کوتاه تشکیل شده است؛ شعرهایی که بسیاری از آنها در وزن آزاد سروده شده‌اند و گاه در چند کلمه تمام می‌شوند. اما کوتاهی این شعرها را نباید با سادگی آنها یکی دانست. شعر کوتاه اگر شعر باشد، حاصل کم‌گویی نیست؛ حاصل انتخاب و حذف آگاهانه است.

شفیعی کدکنی شاعری نیست که با زبان و امکانات شعر فارسی ناآشنا باشد و به همین دلیل به کوتاهی روی آورده باشد؛‌ بر عکس، او پس از دهه‌ها مطالعه و تجربه شعر فارسی، به مرحله‌ای رسیده است که می‌تواند بسیاری از چیزها را نگوید و همچنان شعر را کامل نگه دارد. در «رها در زنجیر»‌ گاهی یک تصویر، یک مکث یا حتی یک واژه،‌ جای توضیحی طولانی را می‌گیرد. بنابراین،‌ شاید ارزش اصلی این کتاب را نه در این پرسش که «آیا از مجموعه‌های پیشین شفیعی کدکنی بهتر است یا نه» بلکه در پرسشی دیگر باید جست‌وجو کرد: شفیعی کدکنی در این مرحله از شاعری، از شعر چه چیزی را ضروری می‌داند و چه چیزهایی را می‌تواند حذف کند؟

عنوان کتاب نیز برای من از همین جهت جالب است: «رها در زنجیر». ترکیبی که در خود نوعی تناقض دارد؛‌ رهایی در کنار اسارت. شاید بتوان آن را به خود شعر نیز تعمیم داد:‌ شاعر، خود را به محدودیت واژه،‌ ایجاز و سکوت می‌سپارد و از دل همین محدودیت به آزادی بیشتری در معنا و تخیل می‌رسد. در شعرهای کوتاه،‌ آنچه گفته نمی‌شود گاهی به اندازه آنچه گفته می‌شود اهمیت دارد. از این منظر، عنوان «رها در زنجیر» صرفاً یک نام شاعرانه نیست بلکه می‌تواند نوعی بیانیه زیبایی‌شناختی برای مجموعه باشد. …