جای خالی ایران در نوبل ادبیات

هفت صبح|  جایزه نوبل ادبیات از ۱۹۰۱ تا ۲۰۲۵، تعداد ۱۱۸ بار به ۱۲۲ نویسنده اهدا شده است. در این فهرست نام نویسندگانی از ترکیه، مصر، چین، ژاپن و حتی کشورهایی با ادبیاتی جوان‌تر از ادبیات فارسی دیده می‌شود، اما هیچ نویسنده ایرانی در آن نیست. این غیبت به معنای ضعف ادبیات فارسی نیست. سنتی که فردوسی، مولوی، حافظ و سعدی را پرورده و در قرن بیستم هدایت، نیما، شاملو، فروغ، گلشیری، دانشور و دولت‌آبادی را به جهان داده، از نظر کیفیت کم‌وکسری ندارد. مشکل بیشتر در مسیری است که اثر ادبی باید طی کند تا به میز داوران استکهلم برسد. این مسیر در ایران از چند جا قطع شده است.

 

نوبل ادبیات فقط پاداش کیفیت نیست. پاداش کیفیتی است که دیده شده، ترجمه شده و در گفت‌وگوی ادبی جهان حضور یافته است. ادبیات فارسی کیفیت را دارد، اما زیرساخت دیده‌شدن را ندارد. پیوستن به نظام بین‌المللی کپی‌رایت، کاهش ممیزی، حمایت مستقل و پایدار از ترجمه و ساختن پیوندی واقعی میان نشر ایران، افغانستان و تاجیکستان، شاید روزی این غیبت طولانی را پایان دهد.

 

نوبل به نویسندگان زنده داده می‌شود. هدایت، فروغ، شاملو، گلشیری و دانشور پیش از آنکه آثارشان به اندازه کافی در جهان شناخته شود درگذشتند. نام نامزدهای نوبل تا ۵۰ سال بعد فاش نمی‌شود، بنابراین ادعاهای رایج درباره نامزدی این یا آن نویسنده قابل تأیید نیست. چهره جهانی ادبیات فارسی هم بیشتر به شعر کلاسیک گره خورده است. خواننده غربی مولوی را می‌شناسد، اما شاعران و رمان‌نویسان معاصر ایران را نمی‌شناسد. به اینها باید ضعف نقد ادبی فارسی در مجلات و دانشگاه‌های بین‌المللی و نبود فستیوال‌های ادبی معتبر در داخل را هم اضافه کرد. 

  ‌مسئله کپی‌رایت و انزوای حقوقی

ایران عضو کنوانسیون برن، پیمان بین‌المللی حمایت از آثار ادبی و هنری، نیست. قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان مصوب ۱۳۴۸ فقط از آثاری حمایت می‌کند که نخستین بار در ایران منتشر شده باشند. نتیجه این وضع دوسویه است. ناشران ایرانی آثار خارجی را بدون خرید حق نشر ترجمه می‌کنند و گاهی از یک رمان ده ترجمه هم‌زمان در بازار پیدا می‌شود. در طرف دیگر، ناشران معتبر جهانی هم به بازاری که قواعد حرفه‌ای را رعایت نمی‌کند اعتماد ندارند.

  …