شهرهایی که با اقتصاد دایره‌ای از زباله برق و پول می‌سازند

در شهرهای پیشرو، اقتصاد دایره‌ای بر چند اصل اساسی استوار است: جداسازی پسماند در مبدأ به چند جریان (تر، خشک، بهداشتی و خطرناک)، ایجاد زیرساخت‌های بازیافت و تبدیل پسماند به انرژی و طراحی سیستم‌هایی که امکان ردیابی مواد از مبدأ تا مقصد نهایی را فراهم کنند. مدیریت هوشمند پسماند با بهره‌گیری از فناوری‌های دیجیتال همچون اینترنت اشیا (IoT)، هوش مصنوعی، حسگرهای سطح پرشدگی سطل‌ها و سیستم‌های ردیابی بلاک‌چین، امکان بهینه‌سازی مسیرهای جمع‌آوری، کاهش هزینه‌های عملیاتی و افزایش نرخ بازیافت را فراهم می‌کند.

فناوری‌های هوشمند همچون سطل‌های مجهز به حسگر، سیستم‌های جمع‌آوری پویا بر اساس سطح پرشدگی و پلتفرم‌های دیجیتال مشارکت شهروندی، کارایی جمع‌آوری را تا ۲۵ درصد افزایش داده و مصرف سوخت ناوگان جمع‌آوری را بین ۲۶ تا ۳۵ درصد کاهش داده‌اند. علاوه بر این، سیستم‌های هوشمند طبقه‌بندی پسماند با دقت بالای ۹۰ درصد و خلوص مواد بازیافتی بیش از ۹۵ درصد، امکان تبدیل پسماند به منابع باارزش اقتصادی را فراهم می‌کنند.

مزایای اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی مدیریت هوشمند پسماند شهری

گذار به اقتصاد دایره‌ای در مدیریت پسماند نه‌تنها بار مالی دفع پسماند را کاهش می‌دهد، بلکه فرصت‌های شغلی جدید در بخش‌های بازیافت، تعمیر و بازتولید ایجاد می‌کند. این گذار با ایجاد تقاضا برای نیروی کار متخصص در مراکز پردازش مواد، کارگاه‌های تعمیر و بازسازی محصولات و صنایع تبدیلی پسماند به منابع، اشتغال سبز را در شهرها گسترش می‌دهد. از منظر زیست‌محیطی این رویکرد منجر به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از دفن و سوزاندن پسماند، کاهش نیاز به استخراج مواد اولیه و انرژی‌بر بودن فرایندهای تولید از مواد خام و حفظ منابع طبیعی برای نسل‌های آینده می‌شود.

مشارکت شهروندان در جداسازی پسماند و سیستم‌های پاداش دیجیتال، آگاهی زیست‌محیطی را در بعد اجتماعی افزایش می‌دهد و حس مسئولیت‌پذیری جمعی را تقویت می‌کند. بسیاری از شهرهایی که این مدل‌ها را پیاده‌سازی کرده‌اند، توانسته‌اند نرخ بازیافت پسماند خانگی را تا بیش از ۷۰ درصد برسانند و میزان قابل‌توجهی از پسماند جامد صنعتی را به منابع مفید تبدیل کنند.

با وجود مزایای آشکار، اجرای اقتصاد دایره‌ای در مدیریت پسماند با چالش‌هایی همراه است: نیاز به سرمایه‌گذاری اولیه قابل توجه در زیرساخت‌های هوشمند، لزوم تغییر رفتار شهروندان و کسب‌وکارها و ایجاد چارچوب‌های قانونی و انگیزشی مناسب. موفقیت این مدل‌ها مستلزم هماهنگی بین نهادهای دولتی، بخش خصوصی و جامعه مدنی، طراحی سیستم‌های شفاف ردیابی مواد و ایجاد بازارهای پایدار برای مواد بازیافتی است. تجربه شهرهای پیشرو نشان می‌دهد که ترکیب فناوری‌های دیجیتال با سیاست‌های تشویقی، آموزش مستمر شهروندان و مشارکت مردم محلی، کلید دستیابی به نتایج پایدار در این مسیر است.

هانگژو، چین: پیشگام در مدیریت هوشمند پسماند و شهر بدون پسماند

هانگژو پایتخت استان ژجیانگ در شرق چین، به‌عنوان یکی از ۲۰ شهر پیشروی جهانی در ابتکار «شهرهای بدون پسماند» سازمان ملل انتخاب شده است. هسته مرکزی موفقیت هانگژو، پلتفرم جامع دیجیتال و هوشمند مدیریت پسماند است که نظارت حلقه‌بسته‌ای را از مرحله جداسازی و جمع‌آوری تا حمل‌ونقل و دفع نهایی فراهم می‌کند. این شهر شبکه‌ای از سطل‌های هوشمند مجهز به حسگرهای اینترنت اشیا و سیستم‌های طبقه‌بندی خودکار را در سطح محلات نصب کرده که دقت جداسازی مواد قابل بازیافت را به ۹۸.۵ درصد رسانده و حجم ماهانه بازیافت را به حدود ۱۰۰۰ تن افزایش داده است. سیستم‌های هوشمند جمع‌آوری بر اساس داده‌های لحظه‌ای سطح پرشدگی سطل‌ها، مسیرهای بهینه‌سازی‌شده‌ای برای ناوگان جمع‌آوری ایجاد می‌کنند که منجر به کاهش مصرف سوخت و افزایش کارایی عملیاتی شده است.

هانگژو با طراحی اکوسیستم دیجیتال جامع مشارکت شهروندی، سازوکارهای انگیزشی مالی و امتیازی متنوعی برای تشویق جداسازی صحیح پسماند در سطح خانوارها و کسب‌وکارها ایجاد کرده است. در این سیستم شهروندان از طریق اپلیکیشن‌های موبایل متصل به پلتفرم‌هایی همچون «هیوج ریسایکل (Huge Recycle)» و «لاور(Lovere)» می‌توانند به‌صورت آنی درخواست جمع‌آوری درب‌به‌درب پسماندهای قابل بازیافت ثبت کنند و در ازای تحویل مواد، امتیازات اقتصادی یا اعتبارات کربن دریافت کنند. این امتیازات قابل تبدیل به کوپن‌های خرید از فروشگاه‌های آنلاین محلی، تخفیف در قبوض خدمات شهری، اعتبار حمل‌ونقل عمومی یا حتی برداشت نقدی مستقیم به حساب کاربران هستند که انگیزه مستمر برای مشارکت ایجاد می‌کند. در منطقه بینجیانگ، سیستم امتیازات کربن مشابهی اجرا شده است که شهروندان برای جداسازی صحیح امتیاز کسب می‌کنند و آن را به کالاهای خانگی یا اعتبار خدمات محله‌ای تبدیل می‌کنند.

پروژه «اتوبوس بازیافت جینگلینگ» در منطقه شیهو، به‌عنوان نمونه برجسته جهانی توسط کنوانسیون بازل معرفی و در فهرست ۲۰۲۵ موارد نمونه «شهر بدون پسماند» گنجانده شده است. این ابتکار که نخستین سیستم اختصاصی جمع‌آوری و حمل‌ونقل برای مواد قابل بازیافت کم‌ارزش و آلوده در استان ژجیانگ محسوب می‌شود، راه‌حلی نوآورانه برای چالش دیرینه بازیافت اقلامی همچون کارتن‌های شیر، لیوان‌های یک‌بارمصرف نوشیدنی و بسته‌بندی‌های کاغذ-پلاستیک آلوده ارائه می‌دهد که به‌دلیل ارزش اقتصادی پایین و پیچیدگی فرایند دفع، به‌طور معمول از چرخه بازیافت سنتی حذف می‌شوند. این پروژه با استقرار ۴۶۵ نقطه جمع‌آوری ثابت و سیار در سطح منطقه شیهو و پوشش بیش از ۸۰ درصد فروشگاه‌های نوشیدنی و رستوران‌ها، شبکه‌ای گسترده و در دسترس برای جمع‌آوری این مواد ایجاد کرده است.

این برنامه از زمان راه‌اندازی بیش از ۳۴۴۰ تن بسته‌بندی آلوده کاغذ-پلاستیک (معادل حدود ۱۷۲ میلیون کارتن شیر) را پردازش کرده و با استفاده از فناوری‌های اختصاصی بازیافت در مرحله نهایی، بیش از ۳۰۰۰ تن مواد بازیافتی با خلوص بالا تولید کرده است. این دستاورد نه‌تنها انتشار کربن را بیش از ۳۵۰۰ تن کاهش داده، بلکه با ارائه خدمات بازیافت رایگان به کسب‌وکارها، هزینه‌های دفع پسماند آن‌ها را بیش از ۱۷ میلیون یوان (۲.۵ میلیون دلار) صرفه‌جویی کرده است.

افزون بر ابعاد زیست‌محیطی و اقتصادی، این پروژه با راه‌اندازی سه مرکز آموزشی مرتبط، بیش از ۱۰ هزار شهروند و ۱۶۰۰ دانش‌آموز را در برنامه‌های آگاهی‌بخشی و بازدیدهای آموزشی مشارکت داده و نقش مهمی در تغییر رفتار و فرهنگ‌سازی ایفا کرده است. در کنار این پروژه، سطل‌های هوشمند شرکت لاور در ۴۰۰ مجتمع مسکونی منطقه شیهو نصب شده‌اند که شهروندان با اسکن کد QR یا واردکردن شماره تلفن، موادی همچون بطری‌های پلاستیکی، مقوا، لباس‌های قدیمی و ظروف بیرون‌بر را تحویل می‌دهند و به‌ازای هر کیلوگرم حدود ۰.۶ یوان پرداخت مستقیم دریافت می‌کنند. تاکنون ساکنان این منطقه ۲.۵۸ میلیون بار از این سطل‌ها استفاده کرده‌اند و در مجموع ۴.۲ میلیون یوان پاداش دریافت کرده‌اند که نشان‌دهنده مقیاس گسترده مشارکت شهروندی است.

دستاوردهای هانگژو در ابعاد مختلف قابل‌توجه است: بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴، سرانه تولید پسماند روزانه خانگی از ۱.۰۶ کیلوگرم به ۰.۹۹ کیلوگرم کاهش یافته است. در سال ۲۰۲۵ این شهر ۲.۴۶ میلیون تن مواد قابل بازیافت را بازیافت کرد که افزایش ۵.۱۳ درصدی نسبت به سال قبل را نشان می‌دهد و مواد قابل بازیافت تولیدشده توسط خانوارها ۱۸.۲۶ درصد رشد داشته است. در سال ۲۰۲۴ به‌تنهایی، برق تولیدشده از پسماند در هانگژو به ۲.۳ میلیارد کیلووات‌ساعت رسید. نرخ بازیافت پسماند خانگی به ۷۱.۸ درصد رسیده و بیش از ۹۸ درصد پسماند جامد صنعتی عمومی به منابع مفید تبدیل شده است. این دستاوردها هانگژو را به‌عنوان الگویی برای شهرهای در حال توسعه در سراسر جهان تبدیل کرده است.

سوزو، چین: پارک صنعتی دایره‌ای و زنجیره بسته پسماند انرژی

پارک صنعتی سوزو در استان جیانگسو در شرق چین، به‌عنوان یکی از پیشرفته‌ترین نمونه‌های اقتصاد دایره‌ای در مقیاس صنعتی‌شهری شناخته می‌شود. این پارک با پیوند دادن هفت تأسیسات مختلف شامل تصفیه‌خانه فاضلاب، واحدهای دفع لجن، کارخانه‌های پردازش پسماند غذایی (آشپزخانه)، نیروگاه‌های حرارتی و واحدهای تولید بیوگاز، یک اکوسیستم هم‌زیست خودکفا ایجاد کرده است که پسماند را به منابع و انرژی تبدیل می‌کند. در این مدل پسماند ناشی از مراحل مختلف تولید و مصرف در سطح پارک به‌طور سیستماتیک بازسازمان‌دهی، توزیع مجدد و استفاده می‌شود و یک چرخه پایدار «پسماند-منبع-انرژی» را شکل می‌دهد. این رویکرد منجر به ایجاد یک زنجیره ارزش دایره‌ای شده است که در آن خروجی یک فرایند به‌عنوان ورودی فرایند بعدی عمل می‌کند.

یکی از برجسته‌ترین ابتکارات سوزو، راه‌اندازی سیستم بسته‌حلقه «شهر پسماند روغن به انرژی» در همکاری با شرکت اکوسرس (EcoCeres) است. این پروژه که در ژانویه ۲۰۲۶ به‌طور رسمی آغاز به کار کرد، نخستین محموله قابل ردیابی روغن پسماند جمع‌آوری‌شده از پارک صنعتی سوزو را به کارخانه تولید سوخت پایدار هواپیمایی این شرکت در ژانگجیاگانگ ارسال کرد. این سیستم با ایجاد یک زنجیره تأمین اختصاصی و بسته‌حلقه، روغن پسماند رستوران‌های منطقه پارک صنعتی سوزو را از یک مسئولیت شهری به یک خوراک باارزش کم‌کربن تبدیل می‌کند و آن را به سوخت پایدار هواپیمایی تبدیل می‌کند. این مدل فراتر از تلاش‌های پراکنده قبلی عمل کرده و امکان عملیات مستمر کارخانه را فراهم کرده است.

پارک صنعتی دایره‌ای سوزو تا پایان سال ۲۰۲۴، به‌طور تجمعی ۳۸.۴۶ میلیون متر مکعب بیومتان تولید کرده، انتشار دی‌اکسید کربن را حدود ۸۰۰ هزار تن کاهش داده، ۵.۹ میلیارد کیلووات‌ساعت برق تولید کرده و ۲۰.۰۷ میلیون تن آب بازیافتی را دوباره استفاده کرده است. نرخ استفاده جامع از پسماند جامد صنعتی عمده در سوزو به ۹۸.۱ درصد رسیده است. علاوه بر این، ۶۴ پارک و خوشه صنعتی همراه با چند شرکت بزرگ، برنامه‌های حکمرانی «بدون پسماند» را راه‌اندازی کرده‌اند که حکمرانی پسماند را به سطح شرکتی کاهش می‌دهد و امکان پردازش هماهنگ و بازیافت منابع در سطح پارک‌های صنعتی را فراهم می‌کند. ارزش تولیدی این پارک در سال ۲۰۲۵ به ۱.۳ میلیارد یوان رسیده است. سوزو همچنین به‌عنوان یکی از ۲۰ شهر جهانی «به‌سوی شهر بدون پسماند» توسط هیئت مشورتی دبیرکل سازمان ملل انتخاب شده است.

تجربه سوزو نشان می‌دهد که اقتصاد دایره‌ای در مقیاس صنعتی‌شهری نیازمند طراحی یکپارچه زیرساخت‌ها، ایجاد زنجیره‌های ارزش بسته‌حلقه و همکاری نزدیک بین دولت محلی، بخش خصوصی و اپراتورهای صنعتی است. قابلیت ردیابی کامل مواد از مبدأ تا مقصد نهایی، شفافیت عملیاتی و ایجاد بازارهای پایدار برای محصولات بازیافتی، از عوامل کلیدی موفقیت این مدل هستند. کد مطلب 996193