مهرگان؛ جشنی که ثبت جهانی شد اما در پستو ماند!

به گزارش ایسنا، پرونده «جشن مهرگان» پس از چندین نوبت رفت و برگشت به یونسکو، سرانجام در سال ۱۴۰۳ مشترک به نام ایران و تاجیکستان ثبت جهانی شد و عنوان بیست‌وپنجمین عنصر میراث‌ فرهنگی ناملموس ایران را گرفت. نقطه ابهام این پرونده که باعث شد چند سالی در انتظار ثبت جهانی بماند، ابهام کارشناسان درباره برگزاری آن در ایران بود؛ آن‌ها بر این نظر بودند که این جشن در تاجیکستان مفصل‌تر از ایران برگزار می‌شود. حالا حدود دو سال از ثبت جهانی این جشن در فهرست یونکسو می‌گذرد و برگزاری آن همچنان به مناطقی در ایران محدود مانده و حتی برای معرفی و یا گستره دادن و قوام بخشیدن این آیین کهن، برنامه‌ای در دست نیست.

مهرگان از کجا آمد؟

علیرضا حسن‌زاده، مردم‌شناس و مسئول پرونده جهانی مهرگان، درباره قدمت این جشن به ایسنا گفته است که «قدیمی‌ترین صورت از برگزاری این آیین» بر اساس منابع یونانی به عصر هخامنشی بازمی‌گردد و منابع تاریخی، برگزاری پرشکوه آن را در دوره ساسانی گزارش کرده‌اند.» به گفته او، «اگر مهرگان را در شمار آیین‌های غیررسمی مانند یلدا و چهارشنبه‌سوری بدانیم، برگزاری این آیین می‌تواند حتی کهن‌تر باشد.» 

نام مهرگان با «مهر» پیوند دارد؛ مفهومی که در فرهنگ ایرانی، علاوه بر نام ایزد مهر، با دوستی، پیمان و وفاداری نیز ارتباط یافته است.

در روایت‌های تاریخی و اسطوره‌ای، مهرگان جایگاه ویژه‌ای داشته و در منابع مختلف از آن در کنار نوروز به‌عنوان یکی از جشن‌های بزرگ ایرانی یاد شده است. در روایت‌های اسطوره‌ای نیز این جشن با پیروزی فریدون بر ضحاک و آغاز پادشاهی فریدون ارتباط داده شده است.

با این حال، مهرگان را نمی‌توان تنها با یک روایت یا یک دوره تاریخی تعریف کرد. شکل و زمان برگزاری آن در دوره‌های مختلف تغییر کرده و در مناطق گوناگون نیز صورت‌های متفاوتی یافته است. همین تنوع، بخشی از ویژگی میراث ناملموس مهرگان است.

زمان این جشن نیز در دوره‌های مختلف یکسان نبوده است. امروز در میان زرتشتیان، «مهر روز از مهرماه» یعنی شانزدهمین روز ماه، که در تقویم خورشیدی رایج برابر با دهم مهر است، یکی از تاریخ‌های اصلی برگزاری مهرگان به شمار می‌رود، در حالی که پرونده یونسکو بازه گسترده‌تری (دوم اکتبر تا دوم نوامبر برابر با ۱۰ مهر تا ۱۱ آبان) را برای برگزاری این آیین در ایران و تاجیکستان ثبت کرده است. …