فردریک فروبل، بنیانگذار اولین مهد کودک در سال 1837 ایده زمینهای بازی کودکان را مطرح میکند. او بر نقش بازی در رشد کودکان تاکید داشت. زمینهای بازی او در آلمان شامل کاوش در طبیعت، باغها و بازیهای توپی بود. او باور داشت که هر شهر باید زمین بازی مخصوص به خود را داشته باشد. براساس اطلاعاتی که در پژوهش «طراحی منظر برای کودکان» در مرکز مطالعات شهرداری تهران ذکر شده، جان دیویی، مربی بزرگ آمریکایی هم در شکل دهی به نقش بازی و زمین بازی در مدارس آمریکایی تاثیرگذار بود. هرچند که دیدگاه این دو اندیشمند با یکدیگر تفاوتهایی داشت اما در نهایت رویکردها به یکدیگر نزدیک شدند و وسایلی مانند چکش، الوار، بلوک و توپ در زمینهای بازی به کار گرفته شدند. زمینهای بازی رفته رفته توسعه پیدا کردند و در نهایت در آمریکا در اواخر قرن نوزدهم، زمینهای بازی برای محافظت از کودکان در برابر خطرات خیابانهای شهری طراحی شدند.
این روزها در دنیا دیگر خبری از تاب و سرسره ساده نیست و فضاهای بازی علاوه بر تلاش برای سرگرمی کودکان، توانایی حل مساله، خلاقیت و کاهش اضطراب را در آنها تقویت میکند. در سالهای اخیر زمینهایی با تاکید بر ادغام مواد طبیعی و مصنوعی ایجاد شدند که نه تنها دسترسی به عناصر طبیعی دارد بلکه تلاش میکند تا تجهیزات قابل تنظیم، مدولار و انعطاف پذیر ایجاد کند و به کودکان آزادی میدهد تا فضای بازی خود را تصور کنند. در بیشتر کشورها دیگر خبری از تجهیزات پلاستیکی ثابت نیست و حالا قطعات متحرک در زمینهای بازی جا خوش کردهاند.
اما در پایتخت کدام یک از زمینهای بازی کودکان استانداردهای لازم و بینالمللی را دارند؟ مرکز مطالعات شهرداری تهران در گزارشی با عنوان طراحی منظر برای کودکان: ارتقای کیفیت فضای بازی کودکان در شهر، کیفیت زمین بازی در چند پارک شامل: پارک نیاوران، پارک ساعی، پارک قیطریه، پارک لاله، پارک گفتوگو و پارک ملت را سنجیده است. این گزارش که به سبک پرسشنامه ترجیحات استفاده کنندگان از پارکها را سنجیده است، توضیح میدهد که والدین و کودکان چه چالشهایی در استفاده از زمینهای بازی دارند. در این مطالعه کیفیت فضاهای بازی در پارک لاله، گفتوگو، قیطریه، نیاوران، ملت و ساعی بررسی شده است. کیفیت پایین فضاهای کالبدی
در قسمتی از این پژوهش که به تازگی در سامانه شفاف بارگذاری شده، آمده: «در بررسی وضعیت کالبدی و فضایی زمینهای بازی، اغلب با چالشهای جدی مواجه هستیم که بر ادراک و تعامل کودکان با محیط تأثیر میگذارد. کیفیت پایین فضاهای کالبدی، مانند کمبود تنوع در جزئیات بصری و مصالح، عدم استفاده از رنگها و شکلهای متنوع برای جذب توجه کودکان، منجر به کاهش خلاقیت در کودکان میشود، زیرا این عناصر نقش کلیدی در تحریک حواس و تقویت مهارتهای شناختی ایفا میکنند. اما کیفیت پایین طراحی مانع از تحقق پتانسیلهای ادراکی میشود. این وضعیت نه تنها رشد شناختی کودکان را محدود میکند، بلکه بر کیفیت کلی منظر شهری تأثیر منفی میگذارد، و نیازمند بازنگری در طراحی فضایی برای ایجاد محیطهایی پویا و پاسخگو به نیازهای رشدی کودکان است.»
در ادامه درباره تجهیزات بازی تاکید شده: «مقیاس وسایل و تجهیزات بازی به دلیل اینکه کاربران کودکان هستند در پارکها رعایت شده است اما در زمینه ارتباط با طبیعت، از مصالح طبیعی در ساخت و تجهیز وسایل بازی استفاده نشده است و از وسایل پیشساخته پلاستیکی که بهطرز ناهمگونی در فضا قرار گرفته، استفاده شده است. استفاده از رنگهای متنوع در وسایل بازی جذابیت فضا را افزایش داده است اما این رنگها تنها در تجهیزات از پیش ساختهشده دیده میشود و هارمونی با فضای اطراف نداشته و در بقیه بخشهای فضای بازی دیده نمیشود.»
اما از میان پارکهای بررسی شده، دو پارک قیطریه و نیاوران، به دلیل قرارگیری در بستر توپوگرافی پیچیده دارای تنوع فضایی بالایی هستند و زمینهای بازی در این دو پارک از نظر ادراکی، به دلیل استفاده از سطوح مختلف و وجود پوشش گیاهی متراکم، ابعاد بصری متغیری دارند. در مقابل پارکهای ساعی و ملت از الگوی فضایی باز پیروی میکنند و زمینهای بازی در این دو پارک دارای مرزبندیهای مشخصتر و سطوح یکنواختتر هستند که باعث میشود، فضا شفاف و قابل پیشبینی باشد. زمین بازیها چه قدر ایمنند؟
نویسندگان این پژوهش میگویند در زمینهای بازی مورد بررسی، توجه کافی به انعطافپذیری فضا نشده و فضاهای متنوع برای بازی و استراحت وجود ندارد. به غیر از چندین تاب و سرسره که معدود بوده و کودک برای سوار شدن باید در نوبت بایستد، امکانات بازی گروهی و جمعی در نظر گرفته نشده است. در برخی پارکها وسایل ورزشی ثابت و زمین پلاستیکی بازی گلف در نظر گرفته شده، ولی از نظر ایمنی برای بازی کودک به تنهایی و بدون کمک والدین مناسب نیستند. از طرفی ارتباط با فضای سبز و طبیعی این فضاهای بازی، ضعیف بوده و در بستر بازی کودک درخت یا عناصر طبیعی مانند سنگ، شن و ... وجود ندارد. این ناکارآمدی نه تنها خلاقیت کودکان را محدود میکند، بلکه پتانسیل پارکها را برای نقشآفرینی در توسعه پایدار شهری تضعیف میکند. همچنین باید توجه داشت سرانه فضای سبز بالاتر از استاندارد در برخی مناطق، مانند منطقه یک، کیفیت پایین عملکردی را جبران نمیکند و کمبود تجهیزات مناسب، کارایی این فضاها را کاهش میدهد. پارکها و تعاملات میان نسلی
آیا زمینهای بازی در پارکها میتواند زمینه همدلی اجتماعی در کودکان را تقویت کند؟ نویسندگان این پژوهش میگویند که از دیدگاه اجتماعی، پارکهای ملت و ساعی به عنوان مراکز تعامل اجتماعی شناخته میشوند. زمینهای بازی در این پارکها، فضایی برای تعامل میاننسلی فراهم میکنند که در آن والدین و بزرگسالان در مجاورت کودکان حضور دارند. این امر منجر به تقویت پیوندهای اجتماعی میشود، اما از سوی دیگر، به دلیل حجم بالای افراد استفادهکننده، گاهی حریم خصوصی خانوادهها در فعالیتهای اجتماعی از بین میرود. پارکهای نیاوران و قیطریه دارای ویژگی طبقاتی - اجتماعی هستند. زمینهای بازی در این مناطق، فضایی برای نمایش سبک زندگی و تعاملات اجتماعی خاص این مناطق محسوب میشوند. نقطه قوت این پارکها، ایجاد محیطی با آرامش اجتماعی بالا است، اما نقطه ضعف، جامعهپذیری عمومی پایین و جذب افراد از اقشار خاص شهر، به دلیل موقعیت جغرافیایی است. در پارک گفتگو، به دلیل تراکم بالای جمعیت، زمین بازی به یک فضای بسیار پویا اما گاهی پرهرجومرج تبدیل میشود که میتواند تعاملات اجتماعی را از حالت تعاملی به حالت کنار هم بودن صرف تغییر دهد. در پارک لاله نیز، فضای بازی بیشتر جنبه تفریح سنتی را دارد و کمتر پتانسیل تبدیل شدن به فضایی برای آموزشهای اجتماعی یا بازیهای گروهی سازمانیافته را داراست. کدام پارکها وضعیت اقلیمی مطلوبتری دارند؟
در ارزیابی محیط زیستی هم پارکهای نیاوران و قیطریه به دلیل نزدیکی به پناهگاههای زیستی و وجود پوشش گیاهی بالغ، دارای اقلیم مطلوبتری هستند. سایهاندازی درختان در این پارکها، فشار حرارتی را در زمینهای بازی به شدت کاهش میدهد که یک نقطه قوت بزرگ برای سلامت کودکان است. با این حال، مدیریت پسماند و حفاظت از خاک در مناطق با توپوگرافی پیچیده، چالش محیط زیستی آنهاست. در پارکهای ملت و ساعی فضای سبز مدیریتشده وجود دارد. پوشش گیاهی در این پارکها عمدتاً به صورت چمنزار و درختان پراکنده است که اگرچه کنترل خاک را به خوبی انجام میدهد، اما تنوع زیستی کمتری نسبت به نیاوران دارد. نقطه قوت این پارکها، سطح بالای نفوذپذیری سطوح در مناطق سبز است، اما استفاده از سطوح سخت در اطراف زمینهای بازی، باعث ایجاد جزایر حرارتی کوچک در نواحی بازی میشود. پارکهای گفتگو و لاله دارای تراکم ساختاری و کاهش نفوذپذیری هستند. در پارک گفتگو، به دلیل فشار بالای جمعیت و محدودیت فضا، مدیریت پوشش گیاهی و حفظ کیفیت خاک در مجاورت زمینهای بازی دشوار است. پارک لاله نیز با وجود فضای سبز، به دلیل ساختار قدیمی، از نظر تنوع گیاهی و مدیریت روانآبها در سطح استانداردهای مدرن پارکهای شهری قرار ندارد و بیشتر جنبه تزیینی فضای سبز را ایفا میکند. کودکان به کدام پارک امتیاز بالاتری دادند؟
از منظر طراحی منظر کودکمحور، این مطالعه نتیجه میگیرد که دختران نسبت به کیفیت فضایی، ایمنی، و خوانایی محیط حساسیت بیشتری نشان میدهند، عناصر نرمتر، طبیعتمحور، و فضاهای قابل تفسیر میتوانند نقش پررنگتری در افزایش رضایت دختران داشته باشند، در مقابل، طراحی فضاهای بازی باید بهگونهای باشد که تنوع رفتاری و ترجیحات هر دو جنس را پوشش دهد. اما بین پارکهای مختلف از نظر ادراک کودکان نسبت به کیفیت فضای بازی تفاوت معنادار آماری وجود دارد، یعنی بچهها کیفیت همه پارکها را یکسان ارزیابی نکردهاند، نویسندگان این پژوهش برای بررسی این موضوع از آزمون آماری کروسکال–والیس استفاده شده و چون p < 0.05 بوده، این تفاوت از نظر آماری معنادار محسوب شده است. در قسمت نتیجهگیری این مطالعه نوشته شده: «میانگین رتبهها حاکی از آن است که پارک ملت بالاترین سطح ادراک مثبت را در میان کودکان داشته است، در حالی که پارکهای با مقیاس محلیتر، میانگین رتبههای پایینتری را به خود اختصاص دادهاند. این یافته نشان میدهد کیفیت طراحی فضایی، تنوع فعالیتها، کیفیت تجهیزات و سازماندهی محیطی بر تجربه فضایی کودکان تأثیر بسزایی دارد.»
در بخش دیگری از این پژوهش هم نتایج بررسی از والدین نوشته شده است: والدین، ایمنی و کیفیت فعالیتها را به عنوان مهمترین معیارهای ارزیابی زمینهای بازی در نظر میگیرند. این یافته با ادبیات پژوهش در حوزه طراحی فضاهای کودکمحور همخوانی دارد که ایمنی را پیشنیاز اصلی استفادهپذیری فضا میداند.
در پایان میتوان نتیجه گرفت که کیفیت فضاهای بازی کودکان، پدیدهای چندبعدی است که نمیتوان آن را صرفاً با افزایش تعداد تجهیزات یا استانداردهای ایمنی فنی بهتر کرد. آنچه از نگاه کودکان بیشترین اهمیت را دارد، ترکیب همزمان ایمنی، تنوع، خوانایی فضایی، امکان تعامل اجتماعی و ارتباط با طبیعت است. از سوی دیگر، والدین نیز کیفیت زمین بازی را نهتنها بر اساس جذابیت فعالیتها، بلکه بر مبنای احساس امنیت، کیفیت محیط و وجود امکانات پشتیبان ارزیابی میکنند.
