مردم باید تحول را در قوه قضائیه ببینند

هفته قوه قضائیه بیش به دو ماه است که گذشته و شاید در نگاه نخست، سخن گفتن امروز از پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت آن ایام، دیرهنگام به نظر برسد؛ اما برخی سخنان را نمی‌توان در تقویم مناسبت‌ها محصور کرد. پیام هفتم تیر، به‌ویژه آنجا که از ضرورت تحول در قوه قضائیه، کاهش تضییع حقوق، ارتقای سلامت و اتقان آراء، سرعت رسیدگی، انسداد باب سفارش و توصیه و بی‌اثر شدن «آشنا بازی» سخن می‌گوید، بیش از یک پیام مناسبتی، یک نقشه راه برای اصلاح دستگاه عدالت است. اکنون که قوه قضائیه وارد دوره مدیریتی جدیدی شده است، بازخوانی آن پیام و طرح این پرسش که چگونه می‌توان تحول قضایی را از کلمات روی کاغذ به واقعیت زندگی مردم تبدیل کرد، نه دیرهنگام، بلکه ضروری است.

قوه قضائیه در نظام جمهوری اسلامی جایگاهی معمولی ندارد. قرار است پناهگاه مظلوم و سد راه تعدی صاحبان قدرت باشد. از همین رو، تحول قضایی را نمی‌توان صرفاً با افزایش تعداد سامانه‌ها، بخشنامه‌ها، معاونت‌ها و مدیران تعریف کرد. مسأله اصلی این است که آیا ساختار قضایی به گونه‌ای طراحی شده که قاضی بتواند با دانش، تجربه، شجاعت و استقلال، بدون ملاحظه قدرت و رابطه، درباره سرنوشت مردم تصمیم بگیرد یا خیر؟

به گمان من، یکی از دشواری‌های اساسی تحول قضایی آن است که قوه قضائیه باید خودش را از درون اصلاح کند، اما اصلاح یک ساختار بدون شناخت عمیق از سازوکارهای درونی آن ممکن نیست. رئیس قوه قضائیه برای هدایت چنین مجموعه‌ای صرفاً مدیر اداری نیست. مدیریت عالی قضایی نیازمند جمع همزمان سه سرمایه است: شناخت عمیق فقه و اصول فقه، تسلط بر حقوق و قوانین موضوعه و فلسفه وضع آنها و تجربه واقعی و طولانی در دستگاه قضایی. کسی که نداند قاضی چگونه می‌اندیشد، پرونده چگونه شکل می‌گیرد، تحقیقات مقدماتی چه اقتضائاتی دارد و یک تصمیم مدیریتی چه اثری بر استقلال قاضی می‌گذارد، نمی‌تواند صرفاً با توسعه ساختار اداری، تحول قضایی ایجاد کند. …