بازار
مثنوی قالبی است که در آن دو مصراع هر بیت با یکدیگر هم‌قافیه‌اند و شاعر در بیت بعد از قافیه‌ای تازه استفاده می‌کند. به همین دلیل، قافیه یک بیت او را برای ادامه صدها یا هزاران بیت محدود نمی‌کند.
ساختار آن را می‌توان به شکل ساده زیر نشان داد:
آآ/ب‌ب/پ‌پ/دد
یعنی دو مصراع بیت اول قافیه مشترک دارند، دو مصراع بیت دوم قافیه دیگری می‌گیرند و همین روند ادامه پیدا می‌کند.
شاهنامه نمونه برجسته‌ای از کاربرد این قالب در یک منظومه حماسی بلند است. فردوسی داستان‌های متعدد، گفت‌وگوها، نبردها، توصیف شخصیت‌ها و دوره‌های گوناگون را در همین ساختار به هم پیوند داده است. قافیه در مثنوی شاهنامه چگونه ساخته می‌شود؟
برای دیدن ساختار مثنوی نیازی نیست سراغ ابیات پیچیده برویم. دو بیت آغاز شاهنامه الگو را به‌خوبی نشان می‌دهند:
به نام خداوند جان و خرد
کزین برتر اندیشه برنگذرد
در این بیت «خرد» و «برنگذرد» قافیه را تشکیل می‌دهند. بیت بعد با قافیه‌ای تازه ادامه پیدا می‌کند:
خداوند نام و خداوند جای
خداوند روزی‌ده رهنمای
اینجا «جای» و «رهنمای» با یکدیگر هم‌قافیه‌اند. شاعر در بیت بعد دوباره امکان انتخاب قافیه تازه‌ای دارد.
همین استقلال قافیه یکی از ویژگی‌های مهم مثنوی است. اگر تمام ابیات شاهنامه قرار بود مانند یک قصیده به یک قافیه واحد پایبند بمانند، روایت ده‌ها هزار بیت بسیار دشوارتر می‌شد. وزن شاهنامه فردوسی چیست؟
قالب شعری شاهنامه مثنوی است، اما وزن آن در بحر متقارب قرار می‌گیرد. شکل شناخته‌شده وزن شاهنامه را معمولاً چنین می‌نویسند:
فعولن فعولن فعولن فعل …
