دادههای بازار عمدهفروشی در اواخر مرداد نیز قیمتهایی حدود ۳۶۴ تا ۴۰۱ هزار تومان را ثبت کردهاند. ماجرا وقتی جالبتر میشود که بدانیم همین محصول در ماههای گذشته یکی از نمادهای گرانی حبوبات بود. در دیماه، رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی قیمت لوبیا چیتی ایرانی را حدود ۴۰۰ هزار تومان در عمدهفروشی و حدود ۴۶۰ هزار تومان برای مصرفکننده اعلام کرده بود. در مقطعی نیز قیمت بستههای ۹۰۰ گرمی لوبیا چیتی به محدودهای رسید که قیمت هر کیلو معادل آن بیش از ۶۰۰ هزار تومان تمام میشد. حالا ورق برگشته است.
سه ماه، سه علامت کاهشی
اگر چهار ماه گذشته بازار را کنار هم بگذاریم، تصویر روشنی شکل میگیرد. در اردیبهشت، گزارشهای بازار از کاهش ۷ تا ۸ درصدی قیمت بعضی حبوبات از جمله لوبیا چیتی خبر میدادند. در خرداد، رئیس هیئتمدیره انجمن حبوبات از وضعیت مناسب واردات سخن گفت. به گفته او، حدود ۷۰ درصد بازار حبوبات از تولید داخل تامین میشود و برداشت مناسب محصول میتواند اثر خود را روی بازار بگذارد.
همین مقام صنفی در همان مقطع اعلام کرد که واردات سال جاری مناسب بوده و قیمت حبوبات متناسب با تغییرات تورم و نرخ ارز حرکت کرده است. در تیرماه، افت قیمت جدیتر شد. رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی اعلام کرد قیمت لوبیا چیتی در عمدهفروشی از حدود ۴۷۰ هزار تومان به ۳۲۰ هزار تومان رسیده است. دلیل این افت را ترکیبی از واردات مناسب، آغاز فصل برداشت و دشواری نگهداری حبوبات در گرمای تابستان عنوان کرد.
در همان ماه، ایسنا نیز از افت ۲۵ درصدی قیمت حبوبات در بنکداری خبر داد و نوشت لوبیا در مقطعی از مرز ۵۰۰ هزار تومان در خردهفروشی عبور کرده بود، اما در بنکداری بسته به نوع و کیفیت در محدوده ۲۷۵ تا ۳۳۰ هزار تومان عرضه میشد. این روند در مرداد هم ادامه پیدا کرد. هرچند میان قیمت فله، عمدهفروشی و بستهبندی فاصله قابل توجهی وجود دارد. برای نمونه، در میانه مرداد قیمت یک برند لوبیا چیتی در بستهبندی به حدود ۵۸۰ هزار تومان رسید، در حالی که در بازارهای فلهای و عمده ارقام پایینتری ثبت شده است.
واردات آمد، بازار نفس کشید
مهمترین کلید ماجرا را باید در سمت عرضه پیدا کرد. لوبیا چیتی بازاری است که تولید داخلی بخش مهمی از آن را پوشش میدهد، اما واردات هم نقش تعیینکنندهای دارد. وقتی واردات با تاخیر روبهرو شود یا تامین ارز آن دچار مشکل شود، فاصله میان عرضه و تقاضا خیلی سریع خودش را در قیمت نشان میدهد.
در ماههای گذشته دقیقاً همین اتفاق افتاده بود. انجمن واردکنندگان حبوبات از تاخیر چندماهه در تخصیص ارز و تغییر محل تامین ارز واردات انتقاد کرده و این مسائل را از عوامل نوسان قیمت حبوبات دانسته بود. حالا شرایط عرضه تغییر کرده است. واردات مناسب، ورود محمولههای جدید و رسیدن محصول داخلی به بازار، فشار کمبود را کم کردهاند. وقتی فروشنده میبیند کالا در دسترس است و محموله بعدی هم در راه است، انگیزه برای قیمتگذاریهای هیجانی کاهش پیدا میکند. این همان نقطهای است که بازار لوبیا چیتی از بسیاری از بازارهای خوراکی جدا میشود. در بازاری که عرضه فراوان شده، فروشنده برای حفظ مشتری ناچار است قیمت را تعدیل کند.
گرمای تابستان هم به کمک مصرفکننده آمد
یکی از دلایل کمتر دیدهشده کاهش قیمت، فصل است. حبوبات برخلاف تصور عمومی کالایی نیستند که بتوان هر مقدار از آن را برای مدت طولانی در شرایط نامناسب انبار کرد. رضا کنگری، رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی، در تیرماه گفته بود به دلیل گرمای هوا امکان نگهداری طولانیمدت لوبیا وجود ندارد و کالا باید مستمر وارد بازار شود. همین مسئله فشار فروش ایجاد کرده و به افت قیمت منجر شد.
این وضعیت برای بازار یک اثر دومینویی دارد. وقتی بنکدار موجودی بالایی دارد و میداند نگهداری کالا در گرمای تابستان هزینه و ریسک دارد، ترجیح میدهد سریعتر بفروشد. فروش سریعتر، رقابت میان عرضهکنندگان را بیشتر میکند و رقابت هم قیمت را پایین میآورد. به زبان ساده، لوبیا چیتی در تابستان به کالایی تبدیل شده که فروشنده برایش دنبال خریدار میگردد، نه کالایی که خریدار برای پیدا کردنش باید قیمت بیشتری پیشنهاد دهد.
محصول تازه هم وارد بازی شد
عامل دوم کاهش قیمتها، برداشت محصول داخلی است. حبوبات در بخشهایی از کشور در تابستان وارد فصل برداشت میشوند و رسیدن محصول تازه، فشار بازار را کاهش میدهد. این اتفاق سابقه هم دارد. شهریور سال گذشته، رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی تهران اعلام کرده بود قیمت لوبیا چیتی از حدود ۳۹۰ هزار تومان به ۳۲۰ هزار تومان رسیده و این کاهش را به آغاز برداشت محصول نسبت داده بود.
در تیر امسال نیز همین منطق در بازار دیده شد. برداشت محصول در کنار واردات مناسب، عرضه را تقویت کرد و قیمت عمدهفروشی را پایین آورد. پس بخشی از کاهش قیمت فعلی، اتفاقی فصلی است. بازار با ورود محصول تازه از فشار کمبود فاصله گرفته است.
ماجرای ۷۰۰ هزار تومان چه بود؟
رسیدن لوبیا چیتی به محدوده ۷۰۰ هزار تومان را باید در زنجیرهای از اتفاقات جستوجو کرد. کاهش عرضه، افزایش هزینه واردات، تغییرات نرخ ارز و رشد تقاضا برای حبوبات به عنوان جایگزین ارزانتر پروتئینهای حیوانی، همه دست به دست هم دادند. در اسفند ۱۴۰۳ نیز گزارشهایی از دو برابر شدن قیمت لوبیا چیتی در مدت سه ماه منتشر شده بود و همزمان رشد قیمت گوشت و مرغ، تقاضا برای حبوبات را بالا برده بود.
بعدتر، فاصله میان قیمت تولیدکننده و مصرفکننده هم به مسئلهای جدی تبدیل شد. معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی در آبان سال گذشته گفته بود لوبیا چیتی سر مزرعه بین ۲۸۰ تا ۳۰۰ هزار تومان قیمت دارد، اما محصول با قیمت ۴۰۰ تا ۴۵۰ هزار تومان به دست مصرفکننده میرسد. او واردات را یکی از ابزارهای کنترل بازار در دورههای نوسان قیمتی دانسته بود. این فاصله نشان میدهد بخشی از جهش قیمت در مسیر مزرعه تا سفره اتفاق افتاده است. جایی میان تولید، جمعآوری، حملونقل، بنکداری، بستهبندی و خردهفروشی.
مصرفکننده هم عقب نشست
قیمت بالا، رفتار خریدار را تغییر میدهد. وقتی لوبیا چیتی به محدوده ۶۰۰ یا ۷۰۰ هزار تومان میرسد، بسیاری از خانوادهها انتخابهای دیگری را امتحان میکنند. لوبیا قرمز، لوبیا سفید، نخود، عدس و دیگر حبوبات. حتی کار به جایی رسید که برخی کارخانههای کنسروسازی، کنسرو لوبیا قرمز را جایگزین کنسرو لوبیاچیتی کردند. این تغییر تقاضا در ادامه به زیان خود کالای گران تمام میشود. محصولی که مشتری کمتری داشته باشد، برای حفظ سهم بازار باید با قیمت منطقیتری عرضه شود.
در مرداد، اختلاف میان قیمت لوبیا چیتی و سایر انواع حبوبات همچنان قابل توجه بود. برای نمونه، در یک گزارش بازار، لوبیا قرمز فلهای حدود ۳۶۰ هزار تومان و عدس ریز فلهای حدود ۲۸۰ هزار تومان اعلام شده بود. در چنین شرایطی، ۴۵۰ هزار تومان برای لوبیا چیتی دیگر جذابیت سابق را ندارد و بخشی از تقاضا به سمت گزینههای ارزانتر حرکت میکند.
ارزان شده، اما ارزان نیست
یک اشتباه رایج در بررسی این بازار، مقایسه قیمت امروز با قیمت چند ماه قبل بدون توجه به سطح عمومی قیمتهاست. لوبیا چیتی اگر از ۷۰۰ هزار تومان به ۴۵۰ هزار تومان رسیده باشد، حدود ۳۶ درصد افت کرده است؛ اتفاقی قابل توجه برای یک کالای خوراکی. با این حال، ۴۵۰ هزار تومان همچنان برای یک کیلو حبوبات رقم سنگینی است.
از سوی دیگر، قیمت ۴۵۰ هزار تومان را هم نباید به تمام بازار تعمیم داد. قیمت عمدهفروشی، فلهای، ایرانی، وارداتی و بستهبندی تفاوت دارد. در بازار عمده، ارقام پایینتر از ۴۵۰ هزار تومان هم ثبت شده و در خردهفروشی بستهبندی، قیمتهای بالاتر دیده میشود. بنابراین چیزی که فعلاً اتفاق افتاده، بیشتر «اصلاح قیمت» است تا ارزان شدن کامل لوبیا چیتی.
آیا دوباره گران میشود؟ این پرسش مهمتر از قیمت امروز است. بازار حبوبات همچنان به واردات و نرخ ارز حساس است. انجمن حبوبات طی ماههای گذشته بارها درباره مشکلات تخصیص ارز و اثر آن بر واردات هشدار داده است. از سوی دیگر، سهم قابل توجه تولید داخلی باعث شده وضعیت برداشت و حجم محصول داخلی هم اهمیت زیادی داشته باشد. اگر واردات منظم ادامه پیدا کند، محصول داخلی مطابق انتظار وارد بازار شود و رقابت میان عرضهکنندگان باقی بماند، ادامه کاهش یا ثبات قیمت دور از انتظار نیست. اگر جریان واردات دوباره کند شود یا هزینه تامین ارز بالا برود، لوبیا چیتی ظرفیت بازگشت به مسیر صعودی را دارد.
فعلاً اما قصه این دانههای خالدار با بقیه سفره فرق دارد. در روزگاری که بسیاری از کالاها هر هفته یک پله بالاتر میروند، لوبیا چیتی از پلههای قیمت پایین آمده است. از حوالی ۷۰۰ هزار تومان به محدوده ۴۵۰ هزار تومان در خردهفروشی فلهای و پایینتر در عمدهفروشی.راز این عقبنشینی هم ساده است. کالا زیاد شده، فصل برداشت رسیده، واردات انجام شده و خریدار هم دیگر حاضر نیست هر قیمتی را بپردازد. فعلا لوبیا چیتی فعلاً خلاف جریان آب شنا میکند؛ اما پرسش این است که این شنا تا چه زمانی ادامه خواهد داشت.
