فرهنگی
خبرگزاری تسنیم، سعید شیری: یکی از مباحث مهم در الهیات اسلامی، چگونگی سخن گفتن از نسبت خداوند با جهان است. در برخی تقریرهای عرفانی و فلسفی، تعبیرهایی مانند «ظهور خدا در اشیاء» یا «تجلی خدا در موجودات» به کار میرود؛ اما مسئله مهم این است که این تعابیر دقیقاً چه معنایی دارند و آیا میتوان از آنها عینیت یا اتحاد خالق و مخلوق را نتیجه گرفت؟ سخنان امام رضا علیهالسلام در تبیین اسماء و صفات الهی، معیار روشنی برای تفکیک این مفاهیم ارائه میکند و اجازه نمیدهد «ظهور» به معنای حلول، عینیت یا حضور ذات الهی در اشیاء تفسیر شود.
امام رضا علیهالسلام در توضیح اسم «ظاهر» ابتدا هرگونه برداشت جسمانی از این واژه را نفی میکنند. ایشان میفرمایند ظاهر بودن خداوند به این معنا نیست که خدا بر اشیاء سوار شده یا بر آنها نشسته و از طریق قرار گرفتن در جایگاهی بالاتر بر آنها برتری یافته باشد، بلکه «ظهور» خداوند به معنای قهر، غلبه و قدرت او بر همه اشیاء است. امام برای توضیح این معنا به کاربرد عرفی واژه اشاره میکنند؛ همانگونه که انسان میگوید «بر دشمنانم پیروز شدم»، ظهور در اینجا به معنای پیروزی و غلبه است، نه قرار گرفتن فیزیکی در بالای دشمن.
در ادامه، امام رضا علیهالسلام معنای دیگری برای «ظاهر» بیان میکنند که اهمیت اعتقادی بیشتری دارد: خداوند برای کسی که او را طلب کند، آشکار است و هیچ چیزی از تدبیر و صنع او پنهان نیست. انسان هر جا روی کند، آثار صنع و تدبیر الهی را مشاهده میکند و حتی در وجود خودش نشانههایی از خداوند مییابد که او را از جستوجوی دلیل دیگری بینیاز میکند. بنابراین، سخن از ظهور خدا در عالم، در این بیان، به معنای مشاهده آثار، نشانهها، صنع و تدبیر الهی است، نه اینکه ذات خداوند در موجودات ظهور کرده و عین آنها شده باشد.
نکته مهمتر آن است که امام رضا علیهالسلام میان معنای «ظاهر» درباره خداوند و معنای آن درباره انسانها تفکیک میکنند. درباره انسان، ظاهر بودن میتواند به معنای وجود آشکار و قابل تحدید و توصیف باشد؛ اما درباره خداوند چنین معنایی صحیح نیست. امام تصریح میکنند که «اسم» مشترک است، اما «معنا» یکی نیست. این قاعده در فهم بسیاری از اسماء و صفات الهی اهمیت دارد: وقتی واژهای مانند ظهور، علم، قدرت یا وجود درباره خدا و مخلوق به کار میرود، …
