هوش مصنوعی در آموزش؛ فرصت رشد شناختی یا تهدیدی برای تفکر مستقل؟

ایسنا/رئیس مرکز تحقیقات علوم رفتاری استان اصفهان گفت: این فناوری می‌تواند به رشد تفکر تحلیلی، یادگیری شخصی‌سازی شده و عدالت آموزشی کمک کند، اما در صورت استفاده افراطی خطر تضعیف تفکر مستقل، وابستگی ذهنی و کاهش مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان و دانشجویان را به همراه دارد.

رضا باقریان ضمن اشاره به ابعاد مختلف هوش مصنوعی و تأثیر آن بر نظام آموزشی اظهار کرد: هوش مصنوعی هم جنبه‌های مثبت دارد و هم چالش‌های جدی که اگر به‌درستی مدیریت نشود، می‌تواند آثار منفی به همراه داشته باشد. اگر بخواهیم به‌صورت ساده دسته‌بندی کنیم یکی از جنبه‌های مثبت آن تأثیر مثبت هوش مصنوعی بر رشد هوش دانش‌آموزان است. گفته می‌شود این فناوری تا حدی تفکر تحلیلی و مهارت حل مسئله را تقویت می‌کند هرچند این موضوع هنوز پدیده‌ای تازه است و پژوهش‌های گسترده‌ای روی آن انجام نشده، اما به‌نظر می‌رسد دانش‌آموز یا دانشجو را وارد فضای پرسشگری، تحلیل و مقایسه می‌سازد.

وی افزود: هوش مصنوعی با فراهم کردن دسترسی سریع به اطلاعات سبب می‌شود ذهن دانش‌آموزان پرسش‌های تازه‌ای طرح کند و همین امر می‌تواند به رشد هوش منطقی کمک کند؛ به‌ویژه در زمینه آموزش ریاضی و حل مسائل ریاضی این فناوری می‌تواند نقش مؤثری داشته باشد. 

رئیس مرکز تحقیقات علوم رفتاری استان اصفهان ادامه داد: خاصیت مهم دیگر هوش مصنوعی شخصی‌سازی آموزش است. این فناوری یادگیری را متناسب با معلومات و سطح علمی هر فرد تنظیم می‌کند. برای مثال به دانش‌آموز ضعیف‌تر تمرین‌های ساده‌تر و به فرد قوی‌تر تمرین‌های پیشرفته‌تر ارائه می‌دهد. این ویژگی می‌تواند منجر به رشد بهتر توانایی‌ها و ظرفیت‌های شناختی شود. البته مشروط بر اینکه استفاده از آن درست و محدود باشد. 

باقریان ضمن اشاره به چالش‌ها و آثار منفی این پدیده گفت: استفاده صحیح از هوش مصنوعی می‌تواند موجب تقویت خلاقیت، تحریک ایده‌پردازی و رشد تفکر خلاق شود. افزون بر این عدالت آموزشی نیز از جمله دستاوردهای بالقوه آن است. در شرایطی که خانواده‌های متمول می‌توانند معلمان خصوصی برای فرزندان خود فراهم کنند، هوش مصنوعی می‌تواند همچون یک معلم خصوصی در دسترس تمام دانش‌آموزان قرار گیرد و از این طریق آموزش را عادلانه‌تر سازد. 

وی افزود: یکی از آسیب‌های جدی هوش مصنوعی کاهش تفکر مستقل است. طبق مشاهدات حتی در میان پزشکان جوان در مواجهه با مسائل بالینی به‌جای تحلیل و اتکا به آموخته‌های خود سریع به سراغ هوش مصنوعی می‌روند. این وابستگی ذهنی موجب تضعیف تفکر و حافظه فعال می‌شود.

سردبیر نشریه علمی پژوهشی تحقیقات علوم رفتاری ادامه داد: استفاده افراطی از هوش مصنوعی می‌تواند موجب تنبلی ذهنی شود چراکه فرد به‌جای جست‌وجو و تفکر پاسخ آماده دریافت می‌کند. این روند انگیزه برای مطالعه و تلاش را کاهش می‌دهد و در نهایت رشد هوش را کند می‌سازد. 

باقریان تصریح کرد: کاهش مهارت‌های اجتماعی نیز از پیامدهای دیگر این مسئله است. وقتی یادگیری در بسترهای دیجیتال و بدون تعامل با معلم یا همکلاسی صورت گیرد تعاملات انسانی به حداقل می‌رسد و این امر به کاهش هوش هیجانی و هوش اجتماعی منجر می‌شود. 

وی تأکید کرد: استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند ابزار کمکی مناسبی برای تقویت تفکر و رشد هوش باشد، اما اگر جایگزین اندیشیدن شود پیامدهای منفی در پی خواهد داشت، بنابراین ضروری است معلمان، والدین و نظام آموزشی نحوه استفاده درست را به دانش‌آموزان بیاموزند. ابتدا آنان را به تفکر و تلاش شخصی تشویق کنند و سپس اجازه دهند در صورت نیاز از هوش مصنوعی برای تکمیل پاسخ خود بهره بگیرند. 

مدیر گروه روانشناسی سلامت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان افزود: برای استفاده سالم از هوش مصنوعی باید دانش‌آموز ابتدا پاسخ و نظر خود را بنویسد، سپس جست‌وجو کند و در گام بعد از این فناوری برای کامل کردن دانسته‌هایش کمک بگیرد. این روش موجب پرورش تفکر مستقل و افزایش اعتمادبه‌نفس ذهنی می‌شود به‌ویژه زمانی‌که پاسخ ذهنی فرد با پاسخ هوش مصنوعی تطابق داشته باشد. 

باقریان تأکید کرد: باید به دانش‌آموزان آموخت که از هوش مصنوعی به‌عنوان یک راهنما یا معلم ناظر استفاده کنند تا مسیر حل مسئله را بیاموزند. در درس‌هایی مانند ریاضیات این فناوری می‌تواند مرحله به مرحله راه رسیدن به پاسخ را توضیح دهد و تفکر منطقی را تقویت کند. 

وی اضافه کرد: استفاده افراطی از این فناوری آسیب‌زا است، اما اگر در حد اعتدال و با محدودیت‌های مشخص استفاده شود می‌تواند سودمند باشد. بهتر است دانش‌آموزان پس از دریافت پاسخ از هوش مصنوعی آن را با زبان خود بازنویسی کرده و برای دیگران توضیح دهند یا در قالب کارگروهی در کلاس به بحث بگذارند تا تعاملات انسانی حفظ شود. 

رئیس مرکز تحقیقات علوم رفتاری استان اصفهان گفت: در مورد دانشجویان تأثیرات هوش مصنوعی ممکن است عمیق‌تر و حساس‌تر باشد، زیرا در این مقطع، شکل‌گیری هویت علمی و مهارت‌های حرفه‌ای اهمیت دارد و هرگونه وابستگی ممکن است مانع رشد استقلال فکری شود. 

باقریان خاطرنشان کرد: در نظام آموزشی ما، همواره بر رشد مهارت‌های فردی، خلاقیت و تقویت توانمندی‌های شخصی تأکید شده است. سنت آموزشی ما بر تلاش ذهنی و پرورش استعدادهای خود فرد استوار است، بنابراین ممکن است استفاده گسترده از پاسخ‌های آماده هوش مصنوعی با این ارزش‌ها همخوان نباشد. 

وی گفت: هرچند هوش مصنوعی تا حدی فرهنگ‌پذیر و وابسته به زمینه فرهنگی خاصی نیست، اما اگر استفاده از آن سالم و آگاهانه باشد می‌تواند در هر فرهنگی از جمله نظام آموزشی ایران نیز مفید واقع شود. با این حال تطبیق کامل آن با ارزش‌های سنتی آموزشی ما نیازمند دقت، آموزش و نظارت مستمر است.