آمریکا باز هم چاره‌ای جز دیپلماسی نداشت

همشهری آنلاین - گروه سیاسی: نشریه آمریکایی آتلانتیک در تحلیلی درباره تفاهم جدید تهران و واشنگتن نوشت که با وجود جنگ، فشار اقتصادی و هزاران حمله نظامی، آمریکا بار دیگر به این جمع‌بندی رسیده که مسئله ایران نه از طریق جنگ و نه با تحریم، بلکه تنها از مسیر دیپلماسی قابل مدیریت است؛ هرچند توافق کنونی هنوز فاصله زیادی با یک توافق نهایی و پایدار دارد.

متن این تحلیل را می‌خوانید:

این‌که رئیس‌جمهور ترامپ امروز گفت «همه چیز امضا شده است»، درباره ایران، شبیه خریدن لباس عروسی بعد از یک قرار اول خوب است: هنوز خیلی زود است.

«توافق» نوعی قطعیت و دوام را القا می‌کند. یک توافق هسته‌ای با ایران، برای مثال، مستلزم تعهدهای مشخص، امتیازها و سازوکارهای راستی‌آزمایی، مانند بازرسی‌ها است؛ اموری که باید همه طرف‌ها بر سر آنها به تفاهم برسند. اما آنچه ایران و آمریکا به سمت آن حرکت می‌کنند، با مراسم امضایی که برای جمعه در ژنو برنامه‌ریزی شده، بیشتر شبیه تفاهمی است که می‌تواند شرایط را برای یک توافق احتمالی فراهم کند. در این فاصله، آتش‌بس لرزان جنگ برای ۶۰ روز دیگر تمدید می‌شود و کشتی‌های تجاری بار دیگر بدون مانع از تنگه هرمز عبور خواهند کرد. (هیچ‌یک از دو طرف متن مورد توافق را منتشر نکرده‌اند، هرچند مقام‌های آمریکایی امروز گفتند ترامپ، معاون رئیس‌جمهور ونس، و رئیس مجلس ایران، نسخه دیجیتال آن را امضا کرده‌اند.)

اگر همه چیز طبق برنامه پیش برود، ۲ طرف از این فرصت تنفس برای پرداختن به مسائل پیچیده‌تر استفاده خواهند کرد؛ از جمله این‌که چگونه برنامه هسته‌ای ایران مدیریت شود، درست همان‌طور که پیش از ۲۸ فوریه (۹ اسفندماه ۱۴۰۴)، زمانی که ترامپ وارد جنگ شد، در حال انجام آن بودند. هرچند جنگ، توان نظامی ایران را تضعیف کرده، اعضایی از رهبری آن را حذف کرده و فشار بر تهران را افزایش داده است، یادداشت تفاهم در عین حال اعترافی است به این‌که آمریکا نه با جنگ و نه با فشار اقتصادی نمی‌تواند مسئله ایران را حل کند. با وجود هزاران حمله و خسارتی که به اقتصاد متکی بر صادرات نفت ایران وارد شده، آمریکا چاره‌ای جز تلاش دوباره برای دیپلماسی ندارد.

یکی دیگر از نشانه‌های این‌که آمریکا تا چه اندازه از اهداف اولیه خود در این درگیری فاصله گرفته، سرنوشت تنگه هرمز است. اهمیت محوری این تنگه در یادداشت جدید شاید چنین القا کند که بسته شدن گذرگاه باریک از سوی ایران، از همان ابتدا یکی از دلایل جنگ آمریکا و اسرائیل بوده است. اما چنین نیست. تنگه در روزی که جنگ آغاز شد باز بود. ایران بعدا آن را بست و با مختل کردن زنجیره‌های تامین انرژی جهانی، دقیقا همان اهرم فشاری را به دست آورد که اکنون در میز مذاکره به کار گرفته می‌شود.

میزان تحقق اهداف ترامپ

در مقابل، هیچ‌یک از اهداف اولیه ترامپ در این جنگ محقق نشده است. مذاکرات برای رسیدگی به برنامه هسته‌ای طراحی شده‌اند، اما هنوز روشن نیست که آیا کاهش توان موشکی ایران و شبه‌نظامیان نیابتی آن هم در دستور کار گفت‌وگوهای ۶۰ روزه خواهد بود یا نه؛ گفت‌وگوهایی که به‌احتمال بسیار، دورهای بعدی مذاکره نیز در پی خواهند داشت. ونس در یک گفت‌وگوی کوتاه به ما گفت: «من نگران نتیجه هستم، و نگرانم که به نقطه‌ای برسیم که برای مردم آمریکا خوب باشد. فعلا، در مسیری هستیم که به نقطه‌ای بسیار خوب برای کشورمان برسیم. می‌خواهم همچنان برای رسیدن به همان هدف کار کنم.»

شاید در پایان این چرخه، آمریکا و ایران به توافقی برسند که واقعا بتوان نام «توافق» بر آن گذاشت. نتیجه‌های جنگ آن‌قدر مبهم بوده که جنگ‌طلب‌ها در هر دو طرف می‌خواهند یک پیروزی قانع‌کننده ببینند و باور دارند چنین نتیجه‌ای هنوز هم ممکن است.

مارک دوبوویتز، مدیرعامل بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها [اندیشکده رادیکال آمریکایی]، دیروز در شبکه ایکس نوشت: «جمهوری اسلامی مشکلی نیست که بتوان با مذاکره از میان برداشت.» او پیشنهاد کرد که آمریکا باید از ایرانی‌ها برای سرنگونی حکومت حمایت کند؛ چیزی که ترامپ در آغاز جنگ به آن تمایل نشان داده بود، اما بعدا آن را کنار گذاشت. دوبوویتز نوشت: «تنها راه‌حل، حمایت حداکثری از مردم ایران است. اگر فرصت و کمک لازم را داشته باشند، می‌توانند این رژیم تروریستی [موضع سوگیرانه و خارج از دستور یک اندیشکده] را فلج کنند و در نهایت به آن پایان دهند.»

سناتور لیندزی گراهام از کارولینای جنوبی، متحد ترامپ که به‌شدت از اقدام نظامی حمایت کرده بود، در شبکه ایکس گفت آمریکا دارد خیلی زود و خیلی چیزها را واگذار می‌کند تا فقط بازگشایی تنگه را به دست آورد، هرچند بسته شدن آن قیمت انرژی را سر به فلک کشانده است.

گراهام که به‌ندرت مستقیما از رئیس‌جمهور انتقاد می‌کند، گفت از این‌که تنگه هرمز دوباره باز خواهد شد «خوشحال» است، اما «تا حدی نگران» است که برداشت ایران از توافق با چیزی که تیم مذاکره‌کننده آمریکایی می‌گوید، متفاوت باشد. او جزئیات بیشتری ارائه نکرد و روایت‌ها درباره این‌که تنگه هرمز دقیقا چگونه و چه زمانی بازگشایی خواهد شد، متفاوت است. گراهام همچنین به ترامپ یادآوری کرد که هر توافق هسته‌ای به تایید رسمی کنگره نیاز دارد و بر ونس، که یکی از نامزدهای محتمل انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۸ به شمار می‌رود، فشار آورد تا در کنگره از این توافق دفاع کند.

سکوت معنادار در کنگره

دیگر جنگ‌طلب‌های جمهوری‌خواه در حوزه ایران، در ساعت‌های پس از اعلام پیروزمندانه ترامپ، به‌طور محسوسی ساکت بودند. رهبران حزب، از جمله مایک جانسون، رئیس مجلس نمایندگان، به‌جای استقبال از این خبر، تولد ۸۰ سالگی رئیس‌جمهور و مسابقات قهرمانی مبارزه نهایی (UFC) در کاخ سفید را جشن گرفتند. نه جانسون و نه جان تون، رهبر اکثریت سنا، از زمان این تحول درباره ایران هیچ اظهار نظر رسمی یا جدی نکرده‌اند. حدود ۱۲ نفر دیگر از حامیان جمهوری‌خواه جنگ ایران نیز یا حاضر به گفت‌وگو نشدند یا به درخواست‌های مصاحبه و اظهارنظر پاسخ ندادند؛ چیزی که به‌سختی می‌توان آن را تاییدی پرشور بر توانایی مذاکره رئیس‌جمهور دانست.

منتقدان سیاست ترامپ درباره ایران در دو سوی راست و چپ، در خواست برای دیدن متن کامل یادداشت تفاهم به نوعی موضع مشترک رسیدند و محرمانه بودن آن را نشانه‌ای از این دانستند که مذاکره‌کنندگان آمریکایی ناکام مانده‌اند. چاک شومر، رهبر اقلیت سنا، در بیانیه‌ای گفت: «ترامپ باید جزئیات را علنی کند، فورا کنگره را در جریان بگذارد و این جنگ را برای همیشه تمام کند.» مقام‌های آمریکایی که امروز زودتر خبرنگاران را توجیه کردند، گفتند متن منتشر خواهد شد، اما نگفتند چه زمانی.

در همین حال، تندروهای ایرانی (که برخی از آنها وقتی دیگر رهبران در جنگ از بین رفتند، به قدرت رسیدند)، و نیز اعضای مجلس ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، استدلال می‌کنند که ایران خیلی زود از اهرم فشاری که با بستن تنگه به دست آورده بود، دست کشیده است. آنها تضمین‌های بلندمدت برای رفع تحریم‌ها می‌خواهند، نه تفاهم‌های موقت یا تمدید آتش‌بسی که از پیش هم شکننده بود و ترامپ یک‌بار آن را «شلیک کردن به شکلی معتدل‌تر» توصیف کرده بود.

ولی نصر، استاد امور بین‌الملل و مطالعات خاورمیانه در مدرسه مطالعات پیشرفته بین‌المللی دانشگاه جانز هاپکینز، به ما گفت که هم نظام و هم تندروهای ایران «می‌خواهند این لحظه راهبردی را به واقعیتی تازه در منطقه تبدیل کنند و در عین حال منافع اقتصادی به دست آورند». تفاوت میان تندروها و تصمیم‌گیرندگان این است که تصمیم‌گیرندگان «نمی‌خواهند به جنگ داغ برگردند» و می‌خواهند بقای نظام را در اولویت بگذارند.

مقام‌های آمریکایی به خبرنگاران گفتند هنوز هیچ دارایی مسدودشده ایرانی آزاد نشده و هر نوع رفع تحریم اولیه فقط شامل «ژست‌های کوچک» و متقابل خواهد بود که برای اعتمادسازی انجام می‌شود. با این حال، تهران دلایلی برای امیدواری دارد. یکی از مقام‌های آمریکایی گفت: «آنچه خواهید دید این است که، می‌دانید، ما آماده آزادسازی منابع مسدودشده هستیم و آماده کاهش تحریم‌ها هستیم.» این حرف شاید فقط خشم تندروهای واشنگتن را بیشتر کند.

تقریبا همزمان با این‌که ترامپ گفت توافقی حاصل شده، اسرائیل در داخل بیروت حمله‌ای انجام داد و حزب‌الله، نیروی نیابتی ایران، را هدف قرار داد.

تهران هر توافقی را منوط به توقف حملات در لبنان کرده بود. اما مقام‌های آمریکایی گفته‌اند توافق به خروج اسرائیل از لبنان مشروط نبوده و تاکید کرده‌اند که هر آتش‌بس یک‌طرفه نخواهد بود و حق اسرائیل برای پاسخ به حملات حزب‌الله را حفظ می‌کند. حملات تازه اسرائیل احتمالا این باور تهران را تقویت کرده است که واشنگتن نمی‌تواند بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، را مهار کند؛ کسی که برای حتی یک توافق موقت هم آماده نیست.

اسرائیل ناراضی است

ه. ا. هلیر، پژوهشگر ارشد وابسته در موسسه سلطنتی خدمات متحد بین‌الملل، به ما گفت: «می‌دانیم که تقریبا تمام طیف سیاسی اسرائیل از آنچه در حال رخ دادن است ناراضی است. فکر می‌کنم از الان تا جمعه، چه علنی چه غیرعلنی، شاهد تنش‌های زیادی میان واشنگتن و تل‌آویو درباره معنای این توافق، به‌ویژه درباره لبنان، خواهیم بود.» هلیر گفت بعید است نتانیاهو به حرف‌هایی درباره لزوم عقب‌نشینی اسرائیل توجه کند؛ عقب‌نشینی‌ای که در این صورت واشنگتن باید به دنبال اهرم‌های فشار بیشتری مانند تعلیق فروش سلاح و کمک باشد. اگر دولت ترامپ حاضر نباشد تا آن حد پیش برود، تهران ممکن است در تعهد ترامپ به جلوگیری از توسعه هسته‌ای ایران تردید کند.

مقام‌های آمریکایی به خبرنگاران گفتند محور اصلی مذاکره «اجرای» توافق است؛ به این معنا که کاهش تحریم‌ها نه به یک اقدام واحد، بلکه به رفتار ایران گره می‌خورد. پیام این است که اگر ایران پایبند باشد، «همه چیز روی میز است» و اگر پایبند نباشد، هیچ چیز در کار نخواهد بود. مقام‌های آمریکایی اذعان کردند که آتش‌بس‌ها و گذار از درگیری به صلح ذاتا آشفته‌اند و هشدار دادند که مشکلات اجرا محتمل است و حتی ممکن است شامل نقض‌هایی از سوی جناح‌های تندرو در داخل ایران شود. با این حال، آنها امیدوار بودند که مذاکرات موفق، با حمایت بازیگرانی دیگر در منطقه مانند قطر و امارات متحده عربی، بتواند تهران را به کنشگری سازنده‌تر در منطقه تبدیل کند.

آزمون نهایی، البته، این است که آیا امضای یک یادداشت تفاهم می‌تواند پیش از آن‌که سیاست داخلی یا بی‌ثباتی منطقه‌ای، شانس آن را از بین ببرد، به صلحی پایدار تبدیل شود یا نه. ترامپ شاید دیگر بعید باشد جنگ را از سر بگیرد ــ همان‌طور که تهدید کرده بود اگر گفت‌وگوها خوب پیش نرود چنین خواهد کرد ــ به‌ویژه با توجه به نزدیکی انتخابات میان‌دوره‌ای. اما انتظار نداشته باشید نیروهای آمریکایی به این زودی به خانه برگردند. مقام‌های آمریکایی گفتند آمریکا فعلا آرایش نظامی کنونی خود را در منطقه حفظ خواهد کرد. هرگونه کاهش نیروهای آمریکایی به این بستگی دارد که ایران تعهدهایش را ذیل توافقی که هنوز حاصل نشده ــ و شاید تا مدتی هم حاصل نشود ــ تا چه حد اجرا کند.