معطلی ۲۰۰ ساعته کامیون‌های ایرانی در مرز ریمدان؛ ۲۰ برابر میانگین جهان

به گزارش خبرنگار مهر، فعالیت شبانه‌روزی گمرکات مرزی که در قانون برنامه هفتم توسعه نیز به تصویب رسیده، یکی از الزامات تحقق تجارت خارجی پایدار و رقابت‌پذیر است. در این میان، با توجه به جایگاه راهبردی پایانه مرزی ریمدان به‌عنوان مهم‌ترین گذرگاه تجاری مشترک میان ایران و پاکستان، شبانه‌روزی شدن این گمرک باید در اولویت فوری سیاست‌گذاری‌های اجرایی قرار گیرد.

امروزه توسعه تجارت خارجی به‌عنوان یکی از ارکان اصلی رشد اقتصادی کشورها شناخته می‌شود و به‌طور مستقیم بر توسعه تولید داخلی، دسترسی پایدار به کالاهای اساسی و تأمین ارز اثرگذار است. در این چارچوب، تسهیل فرآیندهای صادرات و واردات از وظایف بنیادین دولت‌ها به شمار می‌رود؛ چراکه کمبود زیرساخت‌های مرزی و طولانی بودن فرآیندهای اداری، منجر به افزایش زمان و هزینه تجارت می‌شود و در صورت تداوم، می‌تواند آسیب‌های جدی به اقتصاد ملی وارد کند.

اقتصاد ایران طی یک دهه گذشته تحت تأثیر عواملی از جمله تحریم‌های ظالمانه با فشارهای گسترده‌ای مواجه بوده است. در این شرایط، تقویت روابط اقتصادی با کشورهای همسایه به‌عنوان یکی از راهبردهای اصلی کاهش آثار تحریم‌ها در دستور کار قرار گرفت. نتایج این سیاست در روابط با کشورهایی نظیر عراق و ترکیه مشهود است؛ به‌گونه‌ای که حجم تجارت ایران با عراق از حدود ۶ میلیارد دلار در سال ۱۳۹۳ به ۱۲ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته است.

با این حال، یکی از همسایگان شرقی ایران که از ظرفیت‌های گسترده تجاری برخوردار است اما بهره‌برداری مطلوبی از آن صورت نگرفته، پاکستان است. این کشور با جمعیتی نزدیک به ۲۵۰ میلیون نفر، می‌تواند بازار هدف قابل توجهی برای کالاهای ایرانی باشد. همچنین در شرایطی که کشور در تأمین برخی کالاهای اساسی نظیر برنج و گوشت با چالش‌هایی روبه‌رو است، پاکستان به‌عنوان نزدیک‌ترین گزینه تأمین، از مزیت نسبی قابل توجهی برخوردار است.

تجارت ایران و پاکستان از طریق گذرگاه‌های مرزی مشترک از جمله میرجاوه، میلک، پیشین و ریمدان انجام می‌شود که در این میان، پایانه مرزی ریمدان مهم‌ترین گذرگاه میان دو کشور محسوب می‌شود. پیشینه راه‌اندازی این پایانه به دیدار حسن روحانی، رئیس‌جمهور وقت ایران و نواز شریف، نخست‌وزیر وقت پاکستان در سال ۱۳۹۳ بازمی‌گردد؛ دیداری که در آن، دو طرف بر افزایش حجم تبادلات تجاری تا سقف ۵ میلیارد دلار در سال و ایجاد گذرگاه‌های مشترک با هدف ارتقای امنیت مرزی توافق کردند.

در سال ۱۳۹۵ و در دولت یازدهم، ریمدان به پایانه رسمی عبور کالا و مسافر ارتقا یافت تا علاوه بر تقویت امنیت پایدار، زمینه تسهیل تجارت میان دو کشور را فراهم کند. این پایانه با موقعیت جغرافیایی ویژه، ضمن برخورداری از امنیت بالا، نزدیک‌ترین مسیر ایران به کراچی به‌عنوان پایتخت اقتصادی پاکستان و بندر راهبردی گوادر به شمار می‌رود و نقش مهمی در مبادلات فعلی دو کشور ایفا می‌کند.

با وجود این مزیت‌ها، پایانه مرزی ریمدان از ابتدای فعالیت با کمبود زیرساخت و امکانات مواجه بوده است. طی سال‌های گذشته، وعده‌های متعددی از سوی مسئولان برای رفع مشکلات این گذرگاه مطرح شده، اما اکنون با گذشت حدود یک دهه از آغاز تبادلات رسمی، فعالان تجاری و رانندگان ناوگان صادراتی، وارداتی و ترانزیتی همچنان با مشکلات جدی دست و پنجه نرم می‌کنند.

کارشناسان حمل‌ونقل جاده‌ای می‌گویند که یکی از مهم‌ترین چالش‌های این پایانه، صف‌های طولانی کامیون‌هاست. بر اساس آمار منتشرشده در سایت «بوردر پارک» که یکی از مراجع اخذ نوبت کامیون‌ها در گمرکات مرزی محسوب می‌شود، متوسط زمان معطلی کامیون‌ها در پایانه مرزی ریمدان بیش از ۲۰۰ ساعت اعلام شده است؛ به این معنا که هر کامیون برای عبور از این مرز، به‌طور میانگین باید حدود ۸ روز در صف انتظار بماند.

فعالان این صنعت تاکید دارند که بر اساس شاخص‌های اعلامی سازمان جهانی گمرک و شاخص عملکرد لجستیک بانک جهانی، متوسط زمان انتظار کامیون‌ها در مرزهای جهان بین ۴ تا ۱۰ ساعت است. فاصله معنادار میانگین انتظار در ریمدان با استانداردهای جهانی، پرسشی جدی را متوجه مسئولان ذی‌ربط می‌کند؛ مشکلی که البته تنها محدود به ریمدان نیست و بسیاری کامیونداران در گمرکات مرزی کشور با آن مواجه‌اند.

معطلی‌های طولانی آثار گسترده‌ای بر اقتصاد کشور بر جای می‌گذارد. نخست آنکه توقف چندروزه کامیون‌ها در مرز، هزینه حمل‌ونقل را افزایش می‌دهد. دوم آنکه افزایش هزینه‌های لجستیکی باعث می‌شود تجارت برای فعالان اقتصادی صرفه خود را از دست بدهد و آنان ناچار شوند با افزایش قیمت کالا، زیان خود را جبران کنند؛ موضوعی که در نهایت رقابت‌پذیری کالای ایرانی در بازارهای هدف را کاهش می‌دهد و در بلندمدت به صادرات کشور لطمه می‌زند.

از سوی دیگر، کمبود ناوگان باری در کنار توقف‌های طولانی در مرز، موجب می‌شود بخشی از ظرفیت تجاری کشور به دلیل نبود کامیون بلااستفاده بماند. افزایش تقاضا و محدودیت عرضه نیز به رشد نرخ حمل‌ونقل در سطح ملی منجر می‌شود. همچنین کاهش سودآوری برای مالکان و رانندگان ناوگان باری، انگیزه سرمایه‌گذاری در این بخش را تضعیف می‌کند و چرخه‌ای از ناکارآمدی را شکل می‌دهد.

در چنین شرایطی، انتظار می‌رود وزارت راه و شهرسازی و وزارت امور اقتصادی، با توجه به حجم بالای معطلی در پایانه مرزی ریمدان، هرچه سریع‌تر زمینه اجرای کامل قانون و شبانه‌روزی شدن فعالیت این گمرک راهبردی را فراهم کند، اقدامی که می‌تواند بخشی از گره‌های ساختاری تجارت با پاکستان را برطرف کرده و زمینه افزایش مبادلات دوجانبه را فراهم سازد.