خودکشی، چیرگی معنای «نیستی» بر «هستی»

آرمان امروز – دکتر حمید مستخدمین حسینی: روز جهانی پیشگیری از خودکشی هر سال در دهم سپتامبر در سراسر جهان برگزار می‌شود؛ امسال این روز با ۱۹ شهریور مصادف شد و با شعار «تغییر روایت درباره خودکشی» در جهان و ایران همراه بود. در این جستار می‌خواهم تأکید کنم که این روز فقط یک مناسبت تقویمی نیست؛ فرصتی است برای فهم تغییر روایت خودکشی و بازپرسیدن یک پرسش بنیادین: خودکشی مسئله کیست؟ فرد؟ خانواده؟ یا جامعه؟ پاسخ رایج و ساده و بی دردسر این است که امری فردی است؛ گفته می‌شود فرد ضعیف بود، تحملش کم بود یا دچار اختلال روانی شده بود. این روایت هرچند بخشی از حقیقت را می‌گوید، اما خطرناک است؛ زیرا مسئولیت اجتماعی را پاک می‌کند، انگ می‌سازد و راه پیشگیری را می‌بندد.

خودکشی به‌مثابه واقعیت اجتماعی

نمیتوان از خودکشی نوشت ولی به نتایج پژوهش های کاربردی دورکیم اشاره نکرد .امیل دورکیم، جامعه‌شناس فرانسوی، بیش از یک قرن پیش در کتاب «خودکشی» نشان داد که این پدیده، پیش از آنکه امری کاملاً فردی باشد، یک واقعیت اجتماعی است. او ثابت کرد نرخ خودکشی در جوامع مختلف، با میزان همبستگی، تنظیم و انسجام اجتماعی رابطه دارد. از نگاه دورکیم، خودکشی نه فقط محصول روان آشفته فرد بلکه نشانه گسیختگی پیوندهای اجتماعی، بحران هنجارها و فشار ساختارهاست.

او چهار نوع خودکشی را از هم تفکیک کرد: خودخواهانه، دگرخواهانه، آنومیک و تقدیرگرایانه. خودکشی خودخواهانه وقتی رخ می‌دهد که فرد در جامعه‌ای منزوی و کم‌پیوند زندگی می‌کند. ضعف شبکه‌های حمایتی، تنهایی، گسست خانوادگی، بی‌اعتمادی اجتماعی و نبود گروه‌های همیار، فرد را در برابر بحران‌ها تنها می‌گذارد. خودکشی دگرخواهانه، برعکس از ادغام افراطی در جمع می‌آید؛ جایی که فرد برای انتظارات خانوادگی ،جامعه یا گروه خود را فدا می‌کند. خودکشی آنومیک در بحران‌های اقتصادی و اجتماعی شدت می‌گیرد؛ وقتی آرزوها و واقعیت‌ها فاصله وحشتناکی پیدا می‌کنند، وقتی تورم، بیکاری، بحران مسکن و نابرابری، آینده را مبهم می‌کنند. و خودکشی تقدیرگرایانه وقتی شکل می‌گیرد که مسیرهای زندگی بسته، نظارت بیش از حد و احساس اسارت فرد را به بن‌بست می‌رساند.

معنایی که بر نیستی غلبه می‌کند …