محمد رئیسزاده با اشاره به اینکه تعرفههای پزشکی از یک سو به شکل دستوری تعیین میشوند و از سوی دیگر بیمهها هزینه خدمات را با کسورات و تأخیر پرداخت میکنند، گفت پرداخت بهموقع مطالبات بیمهها با دو موضوع مهم یعنی کیفیت خدمات درمانی و میزان پرداخت از جیب مردم ارتباط مستقیم دارد.
او با اشاره به اینکه بیمهها طی ۱۱ سال گذشته به وظیفه قانونی خود عمل نکردهاند، اظهار کرد اگر درباره پرداختهای خارج از تعرفه و افزایش پرداخت از جیب مردم نگران هستیم، باید به ریشه این مسئله نیز توجه کنیم. به گفته رئیسزاده، تا زمانی که «کارخانه تخلف» روشن نباشد، برخوردهای انتظامی نتیجه مطلوبی نخواهد داشت.
رئیسکل سازمان نظام پزشکی، شکاف میان تعرفه واقعی خدمات پزشکی و تعرفههای دستوری را «کارخانه تخلف» دانست و گفت بیمهها در این شکاف پنهان شدهاند.
مشکل اصلی، کمبود پزشک نیست؛ توزیع نامتوازن است
رئیسزاده در ادامه نشست، با ارائه آماری از وضعیت جامعه پزشکی کشور، تأکید کرد که مسئله اصلی ایران در حال حاضر تعداد پزشکان نسبت به جمعیت نیست، بلکه توزیع نامتوازن پزشکان است.
او گفت در حال حاضر حدود ۳۹۳ هزار نفر در شش گروه مختلف عضو سازمان نظام پزشکی هستند که از این تعداد بیش از ۱۰۷ هزار نفر پزشک عمومی و بیش از ۷۰ هزار نفر پزشک متخصص هستند.
بر اساس آمار ارائهشده، ۵۳ درصد جامعه پزشکی کشور را مردان و ۴۷ درصد را زنان تشکیل میدهند.
رئیسزاده با مقایسه وضعیت امروز با سالهای پیش از انقلاب گفت حدود ۴۰ سال قبل، زمانی که جمعیت کشور ۳۶ میلیون نفر بود، تنها حدود ۷۷۰ پزشک متخصص زن در کشور فعالیت میکردند، در حالی که امروز تعداد متخصصان زن از ۳۰ هزار نفر عبور کرده است. به این ترتیب، در شرایطی که جمعیت کشور حدود دو و نیم برابر شده، تعداد متخصصان زن بیش از ۴۰ برابر افزایش یافته است.
او درباره سرانه پزشک نیز گفت در حال حاضر به ازای هر ۱۰ هزار نفر جمعیت، ۱۹ پزشک وجود دارد. بیش از ۷۰ هزار دانشجوی پزشکی نیز در حال تحصیل هستند که آخرین گروه آنها در سال ۱۴۱۰ فارغالتحصیل خواهند شد. در صورت اضافه شدن این افراد به جمعیت پزشکان، سرانه پزشک در سال ۱۴۱۰ به ۲۷.۷ پزشک به ازای هر ۱۰ هزار نفر خواهد رسید.
رئیسکل سازمان نظام پزشکی با استناد به آمار سازمان جهانی بهداشت گفت میانگین سرانه پزشک به جمعیت در جهان ۱۷ نفر به ازای هر ۱۰ هزار نفر است و ایران در حال حاضر از این میانگین بالاتر قرار دارد.
او همچنین یادآور شد که بر اساس آمار رسمی سازمان جهانی بهداشت، سرانه پزشک در ایران طی ۲۰ سال از ۸.۷ پزشک به ازای هر ۱۰ هزار نفر به ۱۸.۱ پزشک رسیده است؛ آماری که به گفته او پاسخی به افرادی است که جامعه پزشکی را مخالف افزایش ظرفیت میدانند.
تمرکز پزشکان در پنج کلانشهر
رئیسزاده بخش مهم مشکل را در نحوه توزیع پزشکان دانست. به گفته او، در ۱۵ استان کشور شاخص تراکم پزشکان از استاندارد جهانی بالاتر است، اما در عین حال ۳۶ درصد پزشکان عمومی دارای پروانه و ۵۳ درصد متخصصان دارای پروانه در پنج کلانشهر متمرکز شدهاند؛ پنج کلانشهری که تنها ۱۸ درصد جمعیت کشور را در خود جای دادهاند.
او تأکید کرد که بر همین اساس، اولویت اصلی نظام سلامت باید اصلاح توزیع پزشکان باشد، نه صرفاً افزایش تعداد آنها.
هشدار درباره «آنارشی تبلیغات» در حوزه سلامت
بخش دیگری از نشست به وضعیت تبلیغات پزشکی اختصاص داشت. رئیسکل سازمان نظام پزشکی با اشاره به تبلیغ داروها، بهویژه داروهای لاغری، گفت بر اساس قانون، صدور مجوز تبلیغات حوزه درمان بر عهده سازمان نظام پزشکی است، اما برخی دستگاهها این اختیار قانونی را نادیده گرفتهاند.
به گفته او، نتیجه این وضعیت شکلگیری «آنارشی تبلیغات» در حوزه سلامت است؛ بهگونهای که افراد و مجموعههای مختلف بدون توجه به اختیار قانونی سازمان نظام پزشکی اقدام به نصب بیلبورد یا تبلیغ خدمات درمانی میکنند.
رئیسزاده گفت سازمان نظام پزشکی طی چهار تا پنج سال گذشته به شکل جدیتر وارد حوزه تبلیغات شده و شورای عالی نظام پزشکی نیز آییننامه تبلیغات حوزه سلامت را تنظیم و ابلاغ کرده است.
او از تشکیل شورای تبلیغات سلامت در سازمان نظام پزشکی خبر داد و گفت این شورا بر تبلیغات حوزه سلامت نظارت میکند. همچنین دادیار ویژه نظارت بر تبلیغات ایجاد شده و پروندههای مرتبط با تبلیغات خارج از نوبت مورد رسیدگی قرار میگیرند.
«سلامت» محل تجارت نیست
رئیسکل سازمان نظام پزشکی با تأکید بر اینکه بخش عمده جامعه پزشکی قوانین تبلیغات را رعایت میکنند، گفت هر اقدامی که با قوانین مطابقت نداشته باشد، تخلف محسوب میشود.
او نسبت به روابط ناسالم میان برخی پزشکان، کلینیکها و داروخانهها هشدار داد و گفت چنین روابطی علاوه بر آسیب زدن به اعتبار علم پزشکی، اعتماد مردم به جامعه پزشکی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
رئیسزاده تأکید کرد: «حوزه سلامت محل تجارت نیست» و افزود حفظ حوزه سلامت به معنای حفظ آبروی کشور است و نباید اعتبار علم پزشکی به تجارت تبدیل شود.
او درباره اقدامات انجامشده برای شناسایی متخلفان گفت بیش از ۱۲ هزار سایت و صفحه شبکههای اجتماعی فعال در حوزه سلامت رصد شده و بیش از ۷۰۰ مورد تخلف در آنها شناسایی شده است. از میان این موارد، ۳۱۰ صفحه متخلف که وضعیت ادمین آنها مشخص بوده، بسته یا اصلاح شدهاند.
به گفته رئیسزاده، وضعیت بخش دیگری از صفحات متخلف مشخص نبوده و برای نمونه، هویت یا وضعیت ادمین آنها معلوم نبوده است. او گستردگی تبلیغات و مداخلات درمانی در فضای مجازی را به حدی دانست که عملاً مقابله با تمام این موارد دشوار شده است.
رئیسزاده تأکید کرد پروندههایی که به هیأتهای انتظامی سازمان نظام پزشکی ارجاع شوند با شدیدترین برخوردها مواجه خواهند شد. او تخلف پزشکی را صرفاً تخلف یک فرد ندانست و گفت چنین تخلفی «ظلم به مردم» است و سکوت سازمان نظام پزشکی در این زمینه نیز خلاف فلسفه وجودی این سازمان خواهد بود.
بیش از ۵۰ مورد محرومیت از مطب
رئیسزاده گفت در برخورد با متخلفان مماشات نمیشود و احکام میتواند شامل تذکر شفاهی، توبیخ کتبی و محرومیت از مطب باشد.
به گفته او، طی سال گذشته بیش از ۵۰ مورد محرومیت از مطب در ارتباط با تمامی موارد قصور پزشکی صادر شده است. مدت محرومیت نیز میتواند از سه ماه تا محرومیت دائمی متغیر باشد.
درخواست برخورد جدی با مداخلهگران درمانی
رئیسکل سازمان نظام پزشکی در ادامه درباره استقلال نظام سلامت گفت این استقلال یکی از بزرگترین دستاوردهای کشور است.
او با اشاره به آمار اعزام بیماران به خارج از کشور گفت طی سالهای گذشته سالانه بیش از ۱۰ هزار نفر برای دریافت خدمات درمانی به خارج از کشور اعزام میشدند و هزینه درمانی این افراد حدود ۱۵ همت بود.
رئیسزاده در بخش دیگری از سخنان خود درباره مداخلات افراد غیرمجاز در امر درمان گفت چنین اقداماتی صرفاً یک تخلف محسوب نمیشود، بلکه مستقیماً سلامت مردم را تهدید میکند.
او با اشاره به دستگیری اخیر یکی از مداخلهگران درمانی گفت این فرد پس از دستگیری با قرار کفالت آزاد شده و پرونده همچنان در حال رسیدگی است.
رئیسکل سازمان نظام پزشکی از رئیس قوه قضاییه خواست برای مقابله با مداخلهگران درمانی تدبیر جدیتری اتخاذ شود و گفت ادامه این وضعیت میتواند به آینده نظام سلامت، سلامت مردم و اعتماد عمومی به جامعه پزشکی آسیب بزند.
او هشدار داد مداخلات غیرمجاز علاوه بر ایجاد اختلال در نظام سلامت، میتواند هزینههای درمان را نیز افزایش دهد؛ چرا که ممکن است بیماریای که در ابتدا با درمانی ساده و کمهزینه قابل کنترل است، در اثر مداخله غیرمجاز به درمانهای پیشرفته و پرهزینه نیاز پیدا کند.
آخرین وضعیت پرونده خیراندیش
رئیسزاده در ادامه درباره پرونده خیراندیش گفت سازمان نظام پزشکی این پرونده را پیگیری کرده و حکم جلب سیار برای او صادر شده است.
به گفته او، با وجود پیگیری چندماهه، محل حضور خیراندیش مشخص نبوده و پس از صدور حکم قضایی، او متواری شده است. رئیسزاده افزود خیراندیش در نهایت بازداشت شد، اما گفته میشود با قرار قانونی آزاد شده و پرونده همچنان در جریان است.
اصلاح قانون نظام پزشکی در دست بررسی
رئیسکل سازمان نظام پزشکی درباره اصلاح قانون این سازمان نیز گفت این موضوع در حال بررسی است و جلساتی با مرکز پژوهشهای مجلس و نمایندگان مجری طرح برگزار شده است.
او از نمایندگان مجلس درخواست کرد طرح اصلاح قانون نظام پزشکی پیش از مطرح شدن در کمیسیون بهداشت و درمان، نظر جامعه پزشکی و صاحبنظران این حوزه را نیز دریافت کند.
به گفته رئیسزاده، هدف این است که قانونی در مجلس بررسی شود که بتواند پاسخگوی نیازهای فعلی جامعه پزشکی و نظام سلامت باشد. او یادآور شد حدود ۲۲ سال از تصویب قانون فعلی نظام پزشکی گذشته و این قانون دیگر پاسخگوی نیازهای امروز نیست.
مالیات پزشکان و حذف پرداخت علیالحساب ۱۰ درصدی
رئیسزاده درباره مالیات پزشکان نیز توضیح داد که بر اساس ماده ۱۶۳ قانون مالیات، مراکز درمانی ۱۰ درصد مالیات پزشکان را به صورت علیالحساب پرداخت میکردند، اما این موضوع در قانون بودجه امسال حذف شده است.
او گفت پزشکان خواهان بازگشت سازمان امور مالیاتی به روال گذشته هستند. به گفته رئیسزاده، پرداخت ۱۰ درصدی علیالحساب از سوی مراکز برای حدود ۷۰ درصد جامعه پزشکی شرایط مناسبی ایجاد میکرد، هرچند ۳۰ درصد نیز از این روش متضرر میشدند.
او تأکید کرد سازمان نظام پزشکی با پرداخت مالیات از سوی مراکز مشکلی ندارد، اما اگر قرار باشد مؤدی مستقیماً مالیات را پرداخت کند، این مسئله از نظر سازمان نظام پزشکی قابل قبول نیست.
نگرانی از اجرای شتابزده پزشکی خانواده
در بخش دیگری از نشست، موضوع اجرای برنامه پزشکی خانواده مطرح شد.
رئیسزاده اجرای درست پزشکی خانواده را یکی از برنامههای پیشرو نظام سلامت دانست و گفت سازمان نظام پزشکی از اجرای صحیح آن حمایت میکند، اما نسبت به اجرای شتابزده این طرح هشدار داد.
او با اشاره به علاقه رئیسجمهور به اجرای برنامه پزشکی خانواده گفت نگرانی سازمان نظام پزشکی این است که این علاقه باعث شود مدیران رده پایین تنها اخبار مثبت را منتقل کنند و مشکلاتی مانند کمبود پزشک گزارش نشود.
رئیسزاده پیشنهاد کرد یک سامانه مستقل و شفاف برای اعتباربخشی برنامه پزشکی خانواده ایجاد شود و عملکرد این طرح در ۶۴ شهری که به صورت آزمایشی در آنها اجرا شده، به شکل شفاف مورد ارزیابی قرار گیرد.
به گفته او، در این ارزیابی باید تعداد پزشکان فعال، بار جمعیتی هر پزشک، درصد ارجاعاتی که از متخصص بازخورد دریافت کردهاند، میزان پروندههای دارای اطلاعات بالینی قابل استفاده، پرداخت از جیب بیماران و میزان پرداختی به پزشکان و تیم پزشکی خانواده بررسی شود.
او همچنین پرونده الکترونیک سلامت را یکی از الزامات نظام ارجاع دانست و گفت بدون دسترسی به اطلاعات و پرونده الکترونیک، نظام ارجاع نمیتواند موفق باشد.
رئیسزاده با اشاره به اینکه بیش از دو دهه اجرای آزمایشی پزشکی خانواده در فارس و مازندران ادامه داشته است، تأکید کرد نباید تجربههای ناموفق گذشته تکرار شود.
۱۴ شهید از جامعه نظام پزشکی در جنگهای اخیر
رئیسکل سازمان نظام پزشکی در پاسخ به پرسشی درباره شهدای جامعه پزشکی در جنگهای اخیر گفت در جنگ خردادماه ۶ نفر و در جنگ رمضان ۸ نفر از اعضای سازمان نظام پزشکی به شهادت رسیدهاند.
او افزود در مجموع ۲۶ نفر از اعضای نظام سلامت در جنگ رمضان به شهادت رسیدهاند که ۸ نفر از آنها عضو سازمان نظام پزشکی بودهاند.
رئیسزاده تأکید کرد این آمار نشان میدهد درمانگران نه فقط در زمان صلح، بلکه در زمان بحران نیز در کنار مردم حضور دارند.
۸ همت خسارت جنگ به نظام سلامت
رئیسزاده درباره خسارتهای واردشده به نظام سلامت در جریان جنگ رمضان گفت بر اساس اعلام مقام عالی وزارت بهداشت، میزان خسارت واردشده به حوزه سلامت حدود ۸ همت بوده است.
به گفته او، ۶۰ بیمارستان و ۲۰۰ مرکز بهداشت در جریان جنگ آسیب دیدهاند.
رئیسکل سازمان نظام پزشکی میزان خسارت واردشده به بخش خصوصی نظام سلامت را نیز حدود ۲ همت اعلام کرد و از بیمارستان گاندی به عنوان یکی از نمونههای این خسارتها نام برد.
او از ریاست قوه قضاییه درخواست کرد خسارتهای واردشده به نظام سلامت از محل اموال مصادرهشده رژیم متخاصم پرداخت شود.
خدمات زیبایی در صدر پروندههای قصور پزشکی
رئیسزاده در ادامه درباره پروندههای قصور پزشکی گفت بخش عمده این پروندهها به حوزه خدمات زیبایی، بهویژه دندانپزشکی، پوست و مو مربوط میشود.
او اعلام کرد میزان پروندههای قصور پزشکی در سال گذشته نسبت به سال ۱۴۰۳ حدود ۱۲ درصد افزایش داشته است و یکی از دلایل این افزایش، رشد تقاضا برای خدمات زیبایی است.
به گفته رئیسکل سازمان نظام پزشکی، در سال ۱۴۰۴ حدود ۸۴۰۰ پرونده قصور پزشکی تشکیل شده که ۴۵ درصد آنها به صدور حکم منجر شده و ۴۰ درصد نیز به تبرئه یا توقف پرونده انجامیده است.
رئیسزاده افزایش آگاهی مردم از حقوق خود را نیز یکی دیگر از دلایل افزایش شکایتها عنوان کرد و گفت بیشترین شکایتها مربوط به اعمال زیبایی است؛ چرا که تقاضا برای این خدمات در ایران از متوسط جهانی بالاتر است.
پس از حوزه زیبایی، زنان و زایمان در رتبه بعدی پروندههای قصور پزشکی قرار دارند. رئیسزاده با اشاره به حدود یک میلیون تولد سالانه در کشور گفت افزایش شکایت در این حوزه قابل انتظار است. خدمات ارتوپدی نیز در رتبه سوم قرار دارند.
هشدار درباره «ناصرخسرو مجازی»
رئیسزاده در بخش دیگری از نشست درباره قاچاق دارو گفت قاچاق دارو مانند سایر کالاها وجود دارد، اما دارو کالایی استراتژیک است و مستقیماً با جان مردم ارتباط دارد.
او با مقایسه شرایط امروز با گذشته گفت اگر زمانی «خیابان ناصرخسرو» محل عرضه غیرقانونی دارو بود، امروز با پدیده «ناصرخسرو مجازی» مواجه هستیم.
رئیسزاده خواستار ساماندهی سریع سکوهای عرضه دیجیتال دارو شد و هشدار داد هرگونه تأخیر در ساماندهی این حوزه میتواند جان مردم را به خطر بیندازد.
نبود کارتخوان در مطب تخلف است
رئیسکل سازمان نظام پزشکی درباره استفاده از کارتخوان در مطبها نیز گفت تعداد پزشکانی که کارتخوان ندارند اندک است، اما اگر پزشکی در مطب خود کارتخوان نداشته باشد، مرتکب تخلف شده است و در صورت دریافت گزارش، سازمان نظام پزشکی با آن برخورد خواهد کرد.
او درباره پزشکانی که با سازمانهای بیمهگر قرارداد ندارند نیز گفت بیمهها باید جذابیت قرارداد با پزشکان را افزایش دهند و به وظایف خود عمل کنند تا پزشکان برای عقد قرارداد انگیزه داشته باشند.
رئیسزاده بار دیگر تأکید کرد تعرفههای پزشکی دستوری هستند و بیمهها مطالبات را با تأخیر ۸ تا ۹ ماهه پرداخت میکنند. او گفت سلامت محل مانور شرکتهای بیمهای نیست و نباید با سلامت و جان مردم شوخی کرد.
به گفته او، بیمهها باید شکاف میان تعرفههای واقعی و دستوری را جبران کنند؛ چرا که مردم و جامعه پزشکی در مقابل یکدیگر قرار ندارند.
سهم سلامت از اقتصاد نصف میزان مورد نیاز است
رئیسکل سازمان نظام پزشکی سهم فعلی نظام سلامت از تولید ناخالص داخلی را نیز حدود نصف میزانی دانست که باید باشد.
او درباره پرداختهای خارج از تعرفه گفت بر اساس آخرین ارزیابیها، ۵.۶ درصد افراد پرداختهایی خارج از تعرفه داشتهاند، ۷۹ درصد پرداختها در قالب تعرفه بوده و ۱۴ درصد نیز اعلام کردهاند مبلغ پرداختی برای آنها قابل توجه نبوده است.
رئیسزاده تأکید کرد پزشکان خواهان قطع ارتباط مالی مستقیم خود با بیماران هستند و دسترسی به پزشک باکیفیت را حق همه مردم دانست.
۳۰ هزار پزشک طبابت نمیکنند
رئیسزاده همچنین اعلام کرد حدود ۳۰ هزار پزشک در کشور مشغول طبابت نیستند.
او گفت این احتمال وجود دارد که با اجرای برنامه پزشکی خانواده، استقبال جامعه پزشکی از ارائه خدمات افزایش پیدا کند.
ایران در پیوند کبد و کلیه پیشتاز است
رئیسکل سازمان نظام پزشکی در بخش دیگری از نشست به دستاوردهای نظام سلامت ایران اشاره کرد و گفت پوشش واکسیناسیون در کشور حدود ۱۰۰ درصد است و ایران از این نظر رتبه نخست منطقه را دارد.
او ایران را از کشورهای پیشتاز در زمینه پیوند کبد و کلیه دانست و گفت تاکنون حدود ۸ هزار پیوند کبد و ۷۰ هزار پیوند کلیه در کشور انجام شده است.
به گفته او، یک مرکز در شیراز بیشترین تعداد پیوند کبد در یک سال را در جهان به ثبت رسانده و ایران در زمینه پیوند کلیه رتبه نخست منطقه و رتبه چهارم جهان را دارد.
رئیسزاده همچنین ایران را در حوزه درمان ناباروری دارای رتبه سوم جهان دانست و گفت کشور در زمینه کاشت حلزون شنوایی نیز در میان پنج کشور برتر جهان قرار دارد.
او همچنین به جایگاه ایران در حوزه مراقبتهای اولیه، ژنتیک پزشکی، جراحیهای پیچیده قلب و عروق و تولید داروهای نوترکیب اشاره کرد و گفت ایران در تولید داروهای نوترکیب جزو پنج کشور برتر جهان است.
رئیسزاده با اشاره به شاخص امید به زندگی گفت این شاخص پیش از انقلاب ۵۴ سال بود و اکنون به ۸۰ سال رسیده است.
او همچنین کاهش مرگومیر مادران باردار را یکی از شاخصهای مهم نظام سلامت دانست و گفت این میزان که در گذشته بیش از ۲۰۰ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر بود، اکنون به ۲۱ مورد رسیده است.
هشدار درباره «خوددرمانی دیجیتال»
رئیسکل سازمان نظام پزشکی در پایان درباره تبلیغات پزشکی در شبکههای اجتماعی هشدار داد و از مردم خواست به تبلیغات پزشکی در فضای مجازی اعتماد نکنند.
او بهطور ویژه درباره تبلیغ داروهای لاغری در شبکههای اجتماعی هشدار داد و گفت این داروها ممکن است عوارض متفاوتی برای افراد ایجاد کنند.
رئیسزاده تأکید کرد مردم برای دریافت مشاوره پزشکی به جامعه پزشکی مراجعه کنند و «خوددرمانی دیجیتال» را یک زنگ خطر دانست.
او همچنین درباره استقبال پزشکان از برنامه پزشکی خانواده گفت متخصصان بخش خصوصی در برخی شهرها استقبال چندانی از این برنامه نکردهاند؛ چرا که تجربههای قبلی را دیدهاند و بازگشت اعتماد جامعه پزشکی به این برنامه نیازمند زمان است.
«تخلف عدهای نباید به پای همه جامعه پزشکی نوشته شود»
رئیسکل سازمان نظام پزشکی در بخش پایانی سخنان خود خواسته اصلی جامعه پزشکی از حاکمیت، رسانهها و مردم را تغییر نگاه به این جامعه دانست و گفت نگاه به جامعه پزشکی باید بر مبنای آینده کشور، منافع جامعه و جایگاه تمدنی پزشکی ایران باشد.
او با انتقاد از آنچه «نگاه بیمارگونه» برخی مسئولان به جامعه پزشکی خواند، تأکید کرد تخلف گروه کوچکی از پزشکان نباید به کل جامعه پزشکی نسبت داده شود؛ چرا که تخلف در هر صنفی وجود دارد.
رئیسزاده همچنین خواستار حفظ حرمت جامعه پزشکی در دوران صلح، همانگونه که در دوران جنگ حفظ میشود، شد.
او در پایان با تأکید بر ضرورت پرهیز از عملکرد جزیرهای در نظام سلامت گفت دادههای بزرگ (Big Data)، هوش مصنوعی و ژندرمانی آینده علم پزشکی را شکل میدهند.
به گفته رئیسزاده، ایران در این حوزهها عملکرد خوبی داشته، اما باید از فعالیتهای جزیرهای فاصله گرفت و به صورت پیوسته و هماهنگ حرکت کرد؛ بهگونهای که کشور نهتنها در این حوزهها خودکفا باشد، بلکه به یک کشور تولیدکننده تبدیل شود و بتواند این دانش را در اختیار دیگر کشورها نیز قرار دهد.
به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید
