نادیده گرفتن صدای اعتراض پرستاران

اوایل دی‌ماه سال گذشته، پرستاران بیمارستان فیاض‌بخش برای مطالبه حقوقی که به گفته خودشان سال‌هاست روی زمین مانده، تجمع کردند؛ تجمعی که قرار بود با حضور مسئولان سازمان تأمین اجتماعی به گفت‌وگو و شنیدن مطالبات آنها ختم شود، اما قطع اینترنت و پس از آن جنگ ۴۰روزه، رسیدگی به این مطالبات را بار دیگر به حاشیه برد. چند ماه بعد، وقتی کشور از فضای جنگ فاصله گرفت، پرستاران دوباره به همان نقطه برگشتند؛ به مطالباتی که نه حذف و نه پاسخی برایشان پیدا شده بود.

این بار اما ماجرا به هشتم مرداد رسید؛ روزی که انتشار تصاویر تجمع پرستاران فیاض‌بخش و سپس گزارش‌هایی درباره برخورد و ضرب‌وشتم برخی از آنها، این اعتراض صنفی را به موضوعی فراتر از یک مطالبه معیشتی تبدیل کرد. پرستارانی که می‌گویند تجمعشان بدون شعار، پلاکارد و ایجاد اختلال در روند درمان بیماران برگزار شده، از برخوردی سخن می‌گویند که تا هشت ساعت ادامه داشته و حتی مشخص نبوده افرادی که در محل حضور داشتند، وابسته به کدام نهاد هستند. حالا بیش از ۱۰ روز از آن اتفاق گذشته است و اگرچه سازمان تأمین اجتماعی از توقف لغو قراردادها و تعیین تکلیف مطالبات پرستاران خبر می‌دهد و وزارت بهداشت نیز ماجرا را پایان‌یافته می‌داند، اما بخش مهمی از مطالبات همچنان پابرجاست. تعرفه خدمات پرستاری، هزینه سرویس رفت‌وآمد که بنا بر ادعای پرستاران  ۱۳ ماه پرداخت نشده و مبالغی که بابت دوران جنگ باید به حساب آنها واریز می‌شد، تنها بخشی از مطالباتی است که پرستاران بیمارستان فیاض‌بخش درباره آن سخن می‌گویند. پشت این اعداد اما مسئله‌ای بزرگ‌تر قرار دارد؛ مسئله‌ای که فعالان صنفی آن را به ضعف ساختاری در سیاست‌گذاری و ارزش‌گذاری خدمات پرستاری مرتبط می‌دانند.

سه سال پس از اجرای قانون تعرفه‌گذاری خدمات پرستاری، هنوز اجرای کامل آن در بیمارستان‌های تأمین اجتماعی محل مناقشه است و در همین حال، فعالان این حوزه از کمبود نیروی انسانی، مهاجرت، تبعیض در پرداخت‌ها و کم‌رنگ‌بودن نقش معاونت پرستاری در تصمیم‌گیری‌های کلان نظام سلامت انتقاد دارند. بیمارستان فیاض‌بخش در این میان شاید فقط یک نمونه باشد. 

تشدید مطالبات پرستاران‌ اوایل دی‌ماه سال گذشته‌ آغاز شد که پرستاران بیمارستان فیاض‌بخش نسبت به رعایت‌نشدن برخی حقوق خود تجمع کردند. اعتراضات آنها اما در ادامه به دلیل شرایط پیش‌آمده متوقف شد. بعد اینترنت قطع شد و برای مدتی همه کشور تحت تأثیر آن روزهای سخت قرار گرفت. کمی بعد قرار شد مسئولان سازمان تأمین اجتماعی که فیاض‌بخش زیرمجموعه‌شان محسوب می‌شود، به این بیمارستان بروند و صدای پرستاران را بشنوند. وقوع جنگ 40روزه اما این موضوع را به تعویق انداخت و دوباره کشور وارد فازی شد که عملا رسیدگی به چنین مطالباتی در اولویت هیچ‌ فرد یا نهادی نبود. با توقف جنگ، پرستاران بار دیگر خواهان برگزاری جلسات و وصول مطالباتشان شدند و تجمعاتی را هم در همین راستا برگزار کردند.

مسئولی هم از سازمان تأمین اجتماعی به این تجمعات سر می‌زد، اما گفت‌وگویی با پرستاران نمی‌کرد. تا اینکه هشتم مرداد، تصاویری از این تجمع منتشر شد و پس از آن‌ هم اخباری درباره ضرب‌وشتم پرستاران توسط نیروهایی که روشن نشد وابسته به کدام نهاد بودند، در رسانه‌ها منتشر شد؛ موضوعی که رئیس سازمان نظام پرستاری هم به آن واکنش نشان داد و گفت‌ در صورت وقوع چنین رخدادی، قطعا با عاملان آن برخورد می‌شود. با گذشت بیش از 10 روز از آن حادثه اما نگرانی‌ها نسبت به آینده این پرستاران و همچنین مطالباتشان سر جای خود قرار دارد و چیزی برای آنها تغییر نکرده است. حق تعرفه، سرویس رفت‌وآمد، حق جنگ و دریافت تعرفه خدمات پرستاران یکی از مهم‌ترین مطالباتی است که این افراد نسبت به پرداخت‌نشدن آن گلایه دارند؛ حقی قانونی که باید به آنها پرداخت شود، اما بیمارستان‌های مربوط به تأمین اجتماعی در سال‌های اخیر نسبت به آن اهمال داشته‌اند.

از سوی دیگر، هزینه سرویس پرستاران نیز به آنها پرداخت نشده است. طبق قانون خود بیمارستان، افرادی که از سرویس رفت‌وآمد این مرکز درمانی استفاده نمی‌کنند، باید ماهانه یک‌میلیون و ۳۰۰ هزار تومان دریافت کنند که همین موضوع تا به امروز، 13 ماه عقب افتاده است؛ عددی حدود 15 میلیون تومان که طبق ضرب‌الاجلی که پیش‌تر وعده آن را به پرستاران داده بودند، باید 10 ماه آن تا تیرماه امسال تسویه می‌شد. همچنین برای پرستاران در دوران جنگ 40روزه نیز حق جنگ تعریف شده بود که بیمارستان این مبلغ را هم به حساب نیروهایش واریز نکرده و شنیده می‌شود که مدیران این مرکز درمانی گفته‌اند آن مبلغ را خرج گوشت و مرغ بیمارستان کرده‌اند، درحالی‌که هزینه این نوع خریدها در بودجه ابتدای سال مراکز درمانی تعریف می‌شود.

به گفته پرستارانی که نخواستند نامشان در گزارش بیاید، تجمع اعتراضی آنها بدون هیچ شعار، پلاکارد یا سروصدایی برگزار شده بود و جز اینکه بر احقاق حقوقشان پافشاری کردند، چیز بیشتری نخواستند؛ پرستارانی که برخی از آنها حتی یک روز از جنگ 12روزه و 40روزه، خدمت را ترک نکردند و در دوران دشوار کرونا نیز بدون حتی یک روز مرخصی استعلاجی به مردم خدمت رساندند. اما همین‌ها ادعا کردند که در هشتم مردادماه سال جاری، توسط برخی افراد در طبقه پنجم و در اتاق مدیریت بیمارستان، نزدیک به هشت ساعت به شکل نامناسبی بازجویی شدند.

لغو قراردادها متوقف شد

فرشاد نوروزپور، رئیس روابط‌عمومی سازمان تأمین اجتماعی کشور، در واکنش به تمام اتفاقات اخیر درباره پرستاران بیمارستان فیاض‌بخش از متوقف‌شدن تمام لغو قراردادها خبر داد و گفت: «مطالبات صنفی پرستاران که همه آنها هم کاملا قانونی و بحق بوده است، به‌زودی تعیین تکلیف می‌شود. تمام اخباری که درباره لغو قراردادها و اخراج‌های پرستاران منتشر شده بود نیز متوقف شده است».

او با اشاره به نحوه مطالبه‌گری و اهمیت کیفیت این کنش در محیط‌های درمانی هم تأکید کرد: «مطالبات صنفی شرایط خاص خودش را دارد؛ به‌خصوص در محیط‌های درمانی این موضوع حساس‌تر هم می‌شود و نیاز است با ملاحظات خاصی صورت گیرد. رعایت تمام موازین مربوط به محیط‌های درمانی، اشغال‌نکردن فضای بیمارستان و به‌ویژه اطراف اورژانس که نقطه بسیار استراتژیک و حیاتی در فضای درمانی محسوب می‌شود و همچنین رعایت حال بیماران و رسیدگی به آنها تحت هر شرایطی هم از نکته‌هایی است که باید در این مطالبات مورد توجه قرار گیرد. مثلا بهتر است چنین جمع‌هایی همواره در فضای سالن اجتماعات بیمارستان باشد تا هیچ نگرانی‌ای برای سایر بخش‌ها وجود نداشته باشد».

سازمان تأمین اجتماعی تعرفه خدمات پرستاران را پرداخت نکرده است، هرچند «احمد نجاتیان»، رئیس نظام پرستاری در تمام مصاحبه‌هایش تأکید کرده که هم اعتراضات پرستاران بحق بوده و هم تجمع آنها بدون ایجاد اختلال برای فضای درمانی شکل گرفته بود: «اطلاعاتی که درباره این اعتراض در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده، با تناقض‌هایی همراه بوده است. واقعیت این است که اعتراض پرستاران این بیمارستان، فقط یک اعتراض صنفی و معیشتی بوده است. واضح است‌ وقتی یک‌سری مطالبات معیشتی و قانونی جامعه پرستاری چندین سال است به آنها پاسخ داده نشده، چنین اعتراض‌هایی شکل بگیرد.

قابل پیش‌بینی بود که به دلیل اجرانشدن برخی قوانین پرستاری، چنین اعتراض‌هایی اتفاق بیفتد. نکته مهم اینکه هنگام اعتراض پرستاران بیمارستان فیاض‌بخش، هیچ خللی در ارائه خدمات پرستاری به بیماران به وجود نیامده بود». این را هم باید اضافه کرد که اجرانشدن قانون به‌طور مشخص و سیستماتیک در بیمارستان‌های تحت پوشش سازمان تأمین اجتماعی به صورت یک روند عادی در این سال‌ها ادامه پیدا کرده است: «بعد از گذشت سه سال از اجرای قانون تعرفه‌گذاری خدمات پرستاری، این قانون در بیمارستان‌های تأمین اجتماعی به صورت کامل‌ اجرائی نشده است؛ درحالی‌که مدیرعامل سازمان تأمین اجتماعی بر اجرای کامل قانون تعرفه‌گذاری خدمات پرستاری در بیمارستان‌های تأمین اجتماعی تأکید دارد».

از نگاه نجاتیان، این قبیل اعتراض‌ها بحق است، چون شاهد نظام ناهماهنگ در پرداخت‌های کادر درمان هستیم: «کمترین میزان افزایش حقوق در نیروهای رسمی، متوجه پرستاران بوده است؛ آن‌هم در شرایطی که بیمارستان فیاض‌بخش درنزدیکی فرودگاه مهرآباد قرار دارد و کادر درمان آن‌ در تمام روزهای جنگ 12روزه و جنگ 40روزه پای کار بودند». نجاتیان البته در روزهای اخیر دیگر نخواست به موضوع بیمارستان فیاض‌بخش ورود کند و به دنبال تماس‌های ما ترجیح داد اظهارنظری از طرف او منتشر نشود. حسین کرمان‌پور، سخنگوی وزارت بهداشت و درمان نیز اگرچه پاسخ ما را نداد اما جنجال بیمارستان فیاض‌بخش را تمام‌شده دانست و گفت تمام نیروهای لغو قرارداد شده، به کارشان برگشته‌اند.

معاونت پرستاری؛ جایگاه تشریفاتی یا عنوانی واقعی؟

اسماعیل شریعتی، فعال صنفی حوزه پرستاری، با گذشت 10 روز از این ماجراها، از نقش کم‌رنگ وزارت بهداشت و مشخصا معاونت پرستاری آن گلایه دارد. او می‌گوید روشن نیست این جایگاه‌ واقعی است یا تنها یک عنوان تشریفاتی محسوب می‌شود: ‌مشکلات و چالش‌های امروز جامعه پرستاری‌ تا حد زیادی ریشه در تصمیماتی دارد که در ساختارهای سیاست‌گذاری نظام سلامت گرفته می‌شود. 

یکی از مهم‌ترین موضوعات، نحوه ارزش‌گذاری خدمات پرستاری و جایگاه واقعی پرستاری در روند تصمیم‌گیری است. زمانی که برای تعیین تعرفه خدمات پرستاری کشور در شورای‌عالی بیمه جلسه برگزار می‌شود، اما معاونت پرستاری وزارت بهداشت به‌عنوان متولی اصلی این حوزه حضور ندارد، یک سؤال جدی مطرح می‌شود؛ اینکه معاونت پرستاری در وزارت بهداشت از چه جایگاهی برخوردار است». او ادامه می‌دهد: «اگر قرار است برای خدمات پرستاری ارزش‌گذاری انجام شود و درباره تعرفه‌های این گروه بزرگ تصمیم‌گیری شود، انتظار می‌رود نماینده رسمی پرستاری در بالاترین سطح تصمیم‌گیری حضور داشته باشد. نبود معاونت پرستاری در چنین جلساتی، این نگرانی را ایجاد می‌کند که آیا پرستاری جایگاه واقعی خود را در ساختار تصمیم‌سازی نظام سلامت دارد یا خیر؟».

به اعتقاد او، این موضوع را می‌توان از دو بعد بررسی کرد: «نخست اینکه آیا معاونت پرستاری در وزارت بهداشت از اختیارات و جایگاه لازم برای دفاع از حقوق پرستاران برخوردار نیست؟ یا اینکه معاون فعلی پرستاری نتوانسته قدرت و جایگاه لازم را برای حضور مؤثر پرستاری در تصمیمات کلان ایجاد کند؟ چگونه می‌توان برای خدمات پرستاری که بخش بزرگی از نظام سلامت بر دوش آن قرار دارد، تعرفه تعیین کرد اما نماینده اصلی این حوزه در فرایند ارزش‌گذاری حضور نداشته باشد؟ این مسئله برای جامعه پرستاری کشور قابل پذیرش نیست و نیازمند پاسخ شفاف مسئولان وزارت بهداشت است». شریعتی می‌گوید که ضعف در مدل تعرفه‌گذاری خدمات پرستاری طی سال‌های گذشته باعث شده امروز بسیاری از پرستاران نسبت به وضعیت پرداخت‌ها و بی‌عدالتی در نظام سلامت اعتراض داشته باشند: «در برخی موارد، اختلاف پرداختی میان گروه‌های مختلف نظام سلامت به میزان قابل‌توجهی رسیده و ارزش‌گذاری خدمات پرستاری با حجم مسئولیت، تخصص و فشار کاری این گروه تناسب ندارد. در برخی بخش‌ها، فعالیت مستمر و شبانه‌روزی پرستاران، به شکلی ارزش‌گذاری می‌شود که با یک خدمت کوتاه‌مدت پزشکی قابل مقایسه نیست. این نوع نگاه به ارزش خدمات، یکی از عوامل اصلی کاهش انگیزه و افزایش نارضایتی در جامعه پرستاری است».

معاونت پرستاری وزارت بهداشت سال‌هاست که مسئولیت پیگیری مسائل این حوزه را برعهده دارد، اما استمرار مشکلاتی مانند کمبود نیروی انسانی، مهاجرت پرستاران، مشکلات معیشتی و ضعف نظام پرداخت، این سؤال را ایجاد کرده است که آیا زمان بازنگری جدی در مدیریت حوزه پرستاری فرا نرسیده است: «جامعه پرستاری انتظار دارد معاونت پرستاری صرفا یک عنوان اداری یا جایگاهی تشریفاتی در ساختار وزارت بهداشت نباشد؛ بلکه باید در تصمیم‌سازی‌های مهم مرتبط با پرستاری، نقشی پررنگ، اثرگذار و تعیین‌کننده داشته باشد. وجود یک معاون پرستاری توانمند، مطالبه‌گر و دارای قدرت تعامل در ساختار وزارت بهداشت، نه‌تنها به نفع پرستاران، بلکه کمک‌کننده به مدیریت بهتر نظام سلامت خواهد بود؛ مدیریتی که بتواند مسائل را پیش از تبدیل‌شدن به بحران، از مسیر گفت‌وگو، تصمیم‌گیری درست و پیگیری قانونی حل کند».

این فعال صنفی معتقد است، وقتی معاونت پرستاری از توانمندی، اختیار و جایگاه لازم برخوردار نباشد، فاصله میان مدیران و بدنه پرستاری افزایش پیدا می‌کند و سطح نارضایتی‌ها و اعتراضات نیز بالا می‌رود: «افزایش مستمر مطالبات جامعه پرستاری نشان‌دهنده آن است که در سطح کلان مدیریت حوزه پرستاری، مشکلات جدی وجود دارد که نیازمند اصلاح و بازنگری است. جامعه پرستاری کشور به مدیری توانمند، جوان، باانگیزه و دارای قدرت پیگیری نیاز دارد؛ مدیری که بتواند در جلسات مهم تصمیم‌گیری حضور داشته باشد و از حقوق قانونی و حرفه‌ای پرستاران دفاع کند. معاونت پرستاری باید جایگاهی واقعی و اثرگذار در وزارت بهداشت داشته باشد، نه صرفاً عنوانی تشریفاتی. امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند مدیریتی هستیم که بتواند صدای پرستاران را در تصمیم‌سازی‌های کلان نظام سلامت به‌درستی نمایندگی کند».