رونق پلتفرم‌ها، عقب‌نشینی تولید بومی؟ - پیوست

اگر در ایران هر روز فیلم‌های بیشتری تماشا شود اما توان ساختن آثار تازه کاهش یابد، آیا می‌توان از رونق اقتصاد فرهنگ سخن گفت؟ ممکن است پلتفرم‌ها مخاطب بیشتری جذب کنند و فهرست آثارشان طولانی‌تر شود اما تولیدکنندگان داخلی برای تأمین هزینه اثر بعدی خود کارشان سخت‌تر شود. این تناقض، پرسشی اساسی پیش روی سیاست‌گذاری فرهنگی می‌گذارد. آیا بازاری که در آن محتوا بیشتر مصرف می‌شود، الزاماً به توسعه اقتصاد فرهنگ و هنر کمک می‌کند؟ پاسخ به این پرسش به تفاوت میان «جذب توجه» و «خلق ارزش» بستگی دارد؛ تفاوتی که در ارزیابی موفقیت بازار نمایش نباید نادیده بماند.

تعداد تماشا نشان می‌دهد یک اثر تا چه اندازه مخاطب جذب کرده اما درباره تمام ارزشی که برای جامعه می‌آفریند چیزی نمی‌گوید. فیلمی که بخشی از تاریخ را زنده می‌کند، زبان و ادبیات را به زندگی امروز پیوند می‌زند یا زندگی مردم یک منطقه را با ظرافت روایت می‌کند، دستاوردهایی دارد که در آمار فروش خلاصه نمی‌شوند. ساخت چنین آثاری همچنین به تداوم فعالیت نویسندگان، هنرمندان و گروه‌های حرفه‌ای کمک می‌کند و مهارت و تجربه‌ای می‌سازد که پشتوانه تولیدات آینده است. اقتصاد فرهنگ باید بتواند این ارزش‌ها را در کنار درآمد ببیند؛ وگرنه ممکن است رشد مصرف را با توسعه اشتباه بگیرد.

در بازار نمایش آنلاین، رقابت برای جلب مخاطب از نقطه‌ای برابر آغاز نمی‌شود؛ پلتفرم پیش از آنکه مخاطب انتخاب کند، میدان انتخاب او را چیده اینکه چه اثری در صفحه نخست بدرخشد، کدام فیلم پی‌درپی پیشنهاد شود و چه محتوایی در عمق آرشیو پنهان بماند. این سازوکار را می‌توان در چارچوب سرمایه‌داری پلتفرمی فهمید. جایی که مالک بستر نمایش، با اتکا به داده و الگوریتم، قدرت تعیین قواعد دیده‌شدن را نیز در اختیار دارد و می‌تواند اولویت تجاری خود را در قالب پیشنهاد شخصی به مخاطب عرضه کند. در چنین ساختاری، آنچه بیشتر دیده می‌شود الزاماً حاصل ترجیح آزادانه مخاطبان یا برتری اثر نیست؛ می‌تواند نتیجه امتیازی باشد که پلتفرم از ابتدا به آن داده است. اگرچه اختیار مخاطب از میان نمی‌رود اما وقتی برخی آثار مدام مقابل چشم او قرار می‌گیرند و برخی دیگر عملاً از دسترس توجه خارج می‌شوند، دیگر نمی‌توان آمار تماشا را رأی بی‌واسطه مردم دانست و این آمار تا حدی بازتاب قدرت پلتفرم در تعیین دستور کار مصرف فرهنگی است. …