بقایی در این نشست که با حضور جمعی از استادان، کارشناسان حوزه برند ملی و اصحاب رسانه در خانه اندیشهورزان برگزار شد، با اشاره به شرایط دشوار و پیچیده سالهای اخیر اظهار کرد: «از منظر انسانی، ملی و مذهبی، در مقطعی قرار گرفتهایم که تحولات آن فرصتی برای افراد و گروههای مختلف فراهم کرده است تا جایگاه و نسبت خود را با مسائل کشور مشخص کنند.»
وی پرداختن به موضوع ویژند ملی ایران را اقدامی ارزشمند دانست و افزود: «در سالهای گذشته کمتر به این حوزه پرداخته شده بود، هرچند در دوره اخیر توجه بیشتری به آن شکل گرفته است. اتفاقاتی که طی یکی دو سال گذشته رخ داده نیز ظرفیت و ابزارهای تازهای برای پرداختن به تصویر و ویژند ایران فراهم کرده است.»
تغییر کلیشههای ساختهشده از ایران
سخنگوی وزارت امور خارجه با اشاره به اهمیت عرصه روایت و رسانه گفت: «اگر قرار بود صرفاً با ابزارهای رسانهای و توان خودمان سوءتفاهمها درباره ایران را برطرف و کلیشههای شکلگرفته را اصلاح کنیم، با کار بسیار دشواری مواجه بودیم؛ اما نحوه رفتار مردم ایران در جریان دو جنگ اخیر، بسیاری از این تصورات را تحت تأثیر قرار داد.»
به گفته بقایی، طی چهار یا پنج دهه گذشته مجموعهای از تصاویر و کلیشههای منفی درباره ایران تولید و تکرار شده و بهتدریج در افکار عمومی بهعنوان واقعیت درباره جامعه و کشور ایران جا افتاده است. این کلیشهسازی صرفاً با هدف تخریب تصویر و نشان ملی ایران انجام نشده، بلکه در مواردی به مبنایی برای محاسبه و تصمیمگیری درباره ایران تبدیل شده است.
وی افزود: «بر پایه چنین تصویری، ایران بهراحتی بهعنوان یک خطر معرفی شد و حتی موضوع هستهای کشور نیز در سطح بینالمللی بهگونهای بازنمایی شد که این ادعا را تقویت کند که راهی جز برخورد و حمله به ایران باقی نمانده است.»
بقایی این روند را بخشی از فرایند «بدنامسازی، اهریمنیسازی و انسانزدایی» دانست و گفت: «در چنین فرایندی ابتدا از طریق کلیشهسازی یک کشور یا ملت بدنام میشود و سپس با طرح اتهاماتی همچون نقض حقوق بشر، حمایت از تروریسم یا دیکتاتوری، زمینه برای اهریمنی جلوه دادن و در نهایت مشروع جلوه دادن اقدام علیه آن فراهم میشود.»
«ایران کشور نهادهاست، نه اشخاص»
سخنگوی وزارت امور خارجه با اشاره به تحولات یک سال و نیم اخیر گفت این وقایع نهتنها بسیاری از کلیشههای رایج درباره ایران را آشکار کرد، بلکه موجب شد برخی از برداشتهای تثبیتشده درباره ایران مورد بازنگری قرار گیرد.
بقایی یکی از این کلیشهها را تصور وابستگی ساختار حکمرانی ایران به افراد دانست و اظهار کرد: «بر اساس چنین برداشتی تصور میشد که با حذف مقامهای ارشد، فرماندهان نظامی و افراد مؤثر در سیاستگذاری، ساختار حکمرانی ایران دچار فروپاشی خواهد شد؛ اما واکنش سریع کشور و استمرار عملکرد ساختارها نشان داد که ایران کشور نهادهاست، نه اشخاص.»
وی در مقابل به برداشت رایج درباره ساختار سیاسی آمریکا اشاره کرد و افزود: «همواره آمریکا بهعنوان کشوری مبتنی بر نهادها معرفی میشد، اما تحولات اخیر نشان داده است که این کشور نیز در مواردی میتواند بهشدت تحت تأثیر افراد و گروههای خاص قرار گیرد.»
بازنمایی توانمندیهای ایران در عرصههای مختلف
بقایی یکی دیگر از کلیشههای ساختهشده درباره ایران را عقبماندگی کشور در حوزههایی مانند فناوری، اندیشه، مذاکره و دیپلماسی عنوان کرد و گفت: «تحولات اخیر نشان داد ایران علاوه بر توانمندی نظامی، در حوزههای فکری، مذاکراتی و دیپلماتیک نیز از ظرفیتهای قابل توجهی برخوردار است.»
وی همچنین با اشاره به رفتار آمریکا با متحدان خود اظهار کرد: «تبدیل شدن تهدید نظامی علیه کشورهای مختلف به بخشی از ادبیات مقامهای آمریکایی نشان میدهد که حتی نزدیکترین متحدان آمریکا نیز نمیتوانند همواره این کشور را متحدی قابل اتکا تلقی کنند.»
جنگ؛ صحنه ظهور مفهوم «ملت تمدنی»
سخنگوی وزارت امور خارجه در بخش دیگری از سخنان خود، رفتار مردم ایران در جریان تحولات اخیر را نمونهای از ظهور مفهوم «ملت» و بهویژه «ملت تمدنی» دانست و گفت: «اگر بخواهیم مختصات یک ملت را بررسی کنیم، میتوانیم مصادیق آن را در رفتار مردم ایران طی یک سال و نیم گذشته مشاهده کنیم.»
بقایی با تأکید بر پیوند میراث ملی و مذهبی در جامعه ایران افزود: «ترکیب میراث تاریخی و حماسی ایران با داشتههای فکری و مذهبی جامعه، بهویژه در شرایط دفاع از کشور، بهشکل برجستهای خود را نشان داد.»
وی توجه همزمان جامعه به میراث حماسی و ملی ایران و مفاهیمی همچون قیام عاشورا و «هیهات من الذله» را ترکیبی دانست که در شرایط بحرانی، انرژی و انگیزهای قابل توجه برای جامعه ایجاد کرده است.
به گفته سخنگوی وزارت امور خارجه، این مسئله صرفاً در سطح شعار باقی نماند، بلکه به کشور کمک کرد در یکی از حساسترین شرایط، بهعنوان یک جامعه یکپارچه ظاهر شود و ظرفیتهای خود را برای مواجهه با بحران افزایش دهد.
وی همچنین رفتار مردم در جریان جنگ اخیر را بخشی مهم از تصویر جدید ایران دانست و گفت: «در شرایطی که درباره توان دفاعی و کارآمدی حکمرانی ایران تردیدهایی مطرح میشد، جامعه در زمان بحران با سطح قابل توجهی از همدلی و انسجام عمومی ظاهر شد و مردم نیز با وجود شرایط جنگی، با کمبودهای گسترده مواجه نشدند.»
ضرورت تبدیل تجربه جنگ به سرمایه ویژند ملی
بقایی تجربه یک سال و نیم گذشته را از جمله سرمایههای مهم کشور دانست و تأکید کرد که این سرمایهها ریشه در میراث فکری، تمدنی و مذهبی ایران دارند و در جریان تحولات اخیر بار دیگر بازتولید شدهاند.
وی افزود: «مواجهه روایی همچنان ادامه دارد و کشور نیازمند آن است که این سرمایهها را بهدرستی بشناسد، روایت کند و برای مواجهه با حوادث آینده از آنها بهره بگیرد.»
سخنگوی وزارت امور خارجه خاطرنشان کرد: «ممکن است بخشی از تحولات آینده قابل پیشبینی باشد و درباره برخی دیگر نتوان از هماکنون تصویر دقیقی ارائه کرد؛ اما اگر سرمایههای شکلگرفته در این دوره بهدرستی شناخته، بیان و برای نسل جدید تبیین شوند، ایران آینده میتواند قدرتمندتر از ایران امروز باشد.»
بقایی در پایان، ضمن قدردانی از اندیشکده برند ملی ایران، برگزارکنندگان مراسم و نویسندگان کتاب «نبرد ۱۲ روزه و مسئله برند ملی ایران»، پرداختن به مسئله ویژند ملی را اقدامی ضروری دانست و تأکید کرد که جامعه برای مواجهه موفق با شرایط پیشرو، به چنین روندی از اندیشهورزی نیاز دارد.
در ابتدای این مراسم، حجتاله نیکیملکی، همبنیانگذار اندیشکده برند ملی ایران و نویسنده کتاب «نبرد ۱۲ روزه و مسئله برند ملی ایران»، نیز با اشاره به تأثیر نتیجه جنگ و رفتار کشورها در جریان منازعات بر ویژند ملی آنها گفت: رفتار مردم ایران، عملکرد حاکمیت، شکلگیری فرهنگ مقاومت و تولید آثار فرهنگی با موضوع همبستگی و مقاومت ملی، به تقویت برند ایران کمک کرده است.
کتاب «نبرد ۱۲ روزه و مسئله برند ملی ایران» در شش فصل و توسط پژوهشگران «اندیشکده برند ملی ایران»، از مجموعههای پژوهشی ذیل دانشگاه صنعتی شریف، تألیف شده است. کد مطلب 6922451 محسن صمیمی
