دام تازه بی‌بی برای اردوغان؛ میدان نبرد شام شعله‌ور می‌شود؟

به نوشته فایننشیال‌تایمز، یک دیپلمات ارشد آمریکایی روز شنبه گفت حمله اسرائیل به یک پایگاه هوایی سوریه در این هفته ممکن است تلاشی سیاسی برای «طعمه گذاشتن» در برابر ترکیه و کشاندن این کشور به یک درگیری، پیش از انتخابات اسرائیل در پاییز امسال، بوده باشد. این اظهارات تام باراک، سفیر آمریکا در آنکارا و فرستاده ویژه واشنگتن در امور سوریه، شدیدترین انتقاد آمریکا از حمله اخیر اسرائیل به پایگاه هوایی سوریه در روز سه‌شنبه بود.

خبر مرتبط پس‌لرزه‌های پیمان مکه در شام؛ چگونه تل‌آویو مهیای خاورمیانه پساآمریکایی می‌شود؟

اکوایران: بسیاری پیمان دفاعی مشترک مکه را که اخیراً اعلام شده اما مدت‌ها مطرح بوده است، واکنشی به جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران می‌دانند؛ جنگی که در میان تحولات بزرگ منطقه‌ای رخ داده است. خود نتانیاهو نیز طرحی موسوم به «شش‌ضلعی ائتلاف‌ها» را دنبال کرده است که شامل اسرائیل، یونان، قبرس، هند (رقیب پاکستان) و همچنین کشورهای عربی، آفریقایی و آسیایی نامشخص دیگری است.

پس از این حمله، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، گفت این پایگاه به دلیل نگرانی از استقرار ترکیه در آن و تهدید امنیت اسرائیل هدف قرار گرفته است. تحلیلگران اسرائیلی نیز گمانه‌زنی کرده بودند که ترکیه قصد دارد در این پایگاه رادارهای پدافند هوایی و پهپادهای تهاجمی مستقر کند.

باراک در مصاحبه‌ای  در روز شنبه گفت این ادعاها بی‌اساس بوده‌اند و هیچ تجهیزات نظامی ترکیه‌ای در این محل وجود نداشته و آنکارا نیز قصد نداشته است وارد این پایگاه شود. فرستاده آمریکا احتمال داد که اسرائیل ممکن است در آستانه انتخابات عمومی اکتبر که نتانیاهو در نظرسنجی‌ها از رقبایش عقب است، در حال «تحریک ترک‌ها» بوده باشد؛ اقدامی که به گفته او می‌توانسته یک «محاسبه بسیار تهاجمی اما مورد استقبال» در آستانه انتخابات باشد. پاسخ مقام رسمی اسرائیل به اظهارات فرستاده آمریکا

اسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، در بیانیه‌ای بسیار غیرمعمول که بعدازظهر شنبه و در جریان تعطیلات مذهبی یهودیان منتشر شد، اظهارات باراک را رد کرد. او گفت ارتش اسرائیل در چندین نوبت توصیه کرده بود که پایگاه ابوالظهور هدف قرار گیرد، زیرا «اطلاعات روشن» نشان می‌داد ترکیه قصد دارد در این محل «عملیات انجام دهد.»

اظهارات تام باراک (تصویر متعلق به ماه آوریل)، تندترین انتقاد ایالات متحده تاکنون از عملیات اسرائیل بود/عکس از خبرگزاری رویترز

کاتز همچنین مدعی شد که «هشدار مستقیمی» به دولت سوریه داده شده و آمریکا نیز پیش از حمله در جریان قرار گرفته بود؛ ادعایی که باراک آن را رد کرده بود. کاتز در انتقاد از تلاش برای سیاسی جلوه دادن این حمله گفت: «اردوغان درحالی‌که دستش در کوزه بود گیر افتاد و مجبور به عقب‌نشینی شد». او همچنین اظهارات باراک درباره بلندی‌های جولان را مورد انتقاد قرار داد؛ باراک این منطقه را سرزمین سوریِ «اشغال‌شده» توصیف کرده بود. کاتز در پاسخ گفت دونالد ترامپ در دوره نخست ریاست‌جمهوری خود حاکمیت اسرائیل بر این منطقه را به رسمیت شناخته است. افزایش تنش اسرائیل و ترکیه در منطقه شام

به نوشته المانیتور، درحالی‌که واشنگتن برای ایجاد یک سازوکار تازه رفع تنش میان ترکیه و اسرائیل در سوریه تلاش می‌کند، کارشناسان می‌گویند اسرائیل انگیزه چندانی برای پذیرفتن محدودیت‌های بیشتر بر آزادی عمل خود در سوریه نشان نمی‌دهد.  ترکیه انگیزه‌های قدرتمندی دارد تا تلاش‌های تازه آمریکا برای ایجاد سازوکار رفع تنش با اسرائیل در سوریه موفق شود؛ اما بی‌اعتمادی عمیق متقابل و گسترش خطوط قرمز اسرائیل در این کشور جنگ‌زده می‌تواند دستیابی به یک توافق پایدار را دشوار کند.

سربازان ترک از فرماندهی هنگ مرزی یکم، در ۲ مارس ۲۰۱۷، در یک پاسگاه کوچک در مرز ترکیه و سوریه، در کلیس، ترکیه، مستقر هستند/عکس از گتی‌ایمجز

ترکیه روز جمعه تنش را یک گام دیگر افزایش داد؛ زمانی که آکین گورلک، وزیر دادگستری ترکیه، اعلام کرد آنکارا از اینترپل خواسته است بنیامین نتانیاهو را در ارتباط با توقیف ناوگان Global Sumud Flotilla در مسیر غزه در سپتامبر ۲۰۲۵ بازداشت کند. این تنش‌ها باعث شد واشنگتن تلاش‌های خود را برای ایجاد یک سازوکار تازه رفع تنش میان ترکیه، سوریه و اسرائیل افزایش دهد. تام باراک وعده داده است تلاش‌های واشنگتن برای جلوگیری از تشدید بیشتر تنش را افزایش دهد. خطوط قرمز تازه اسرائیل

به گفته کارمیت والنسی، پژوهشگر ارشد مؤسسه مطالعات امنیت ملی، حمله اسرائیل به ابوالظهور نشان‌دهنده گسترش خطوط قرمز اسرائیل در سوریه در قبال ترکیه است. والنسی گفت: «وقتی صحبت از ترکیه و سوریه است، اسرائیل دو خط قرمز ترسیم کرده است؛ یکی جغرافیایی و دیگری راهبردی». از نظر جغرافیایی، اسرائیل نمی‌خواهد شاهد حضور ترکیه در جنوب سوریه باشد. از نظر راهبردی نیز اسرائیل نمی‌خواهد شاهد گسترش بیشتر حضور نظامی ترکیه یا استقرار فناوری‌های نظامی پیشرفته ترکیه در سراسر سوریه باشد.

پایگاه ابو الظهور پس از حملات، سوریه، ۱۸ آگوست ۲۰۲۶. رسانه‌های دولتی سوریه اعلام کردند که بامداد سه‌شنبه، هشت حمله هوایی اسرائیل یک پایگاه هوایی در شمال غربی سوریه را هدف قرار داده است/عکس از خبرگزاری رویترز

ترکیه بیش از ۲۰ هزار نیروی نظامی در شمال سوریه دارد و گفته در کوتاه‌مدت قصد خروج آنها را ندارد. آنکارا همچنین آموزش و حمایت از ارتش سوریه تحت دولت تازه دمشق را گسترش داده تا نفوذ خود را در این کشور حفظ کند.

حضور نظامی ترکیه در سوریه برای اسرائیل حساس‌تر شده، زیرا روابط دو طرف بر سر جنگ غزه به‌شدت تیره شده است. اسرائیل همچنان نسبت به احمد الشرع، رئیس‌جمهور سوریه و رهبر سابق شورشیان که نیروهایش بشار اسد را سرنگون کردند، بدبین است و همکاری نزدیک آنکارا با دمشق را یک تهدید امنیتی بالقوه در مرزهای شمالی خود می‌داند. به گفته ایتان گلبوا، استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه رایشمن، اسرائیل می‌تواند با «حضور محدود نظامی ترکیه در شمال سوریه کنار بیاید»، اما «ایجاد زیرساخت نظامی ترکیه موضوع کاملاً متفاوتی است. اسرائیل نمی‌تواند آن را بپذیرد».

اسرائیل به‌ویژه نگران است که حضور نظامی ترکیه و خصوصاً استقرار رادارها و سامانه‌های پدافند هوایی ترکیه، آزادی عمل نیروی هوایی اسرائیل در سوریه را محدود کند. چنین سامانه‌هایی می‌توانند هواپیماهای اسرائیلی را ردیابی کنند، مسیرهای پروازی را پیچیده‌تر کنند و بالقوه توان اسرائیل برای استفاده از حریم هوایی سوریه در عملیات علیه ایران را محدود سازند. دلیل خویشتنداری ترکیه

ترکیه در مقابل، حملات اسرائیل را با مشکلات سیاسی نتانیاهو در سال انتخاباتی مرتبط دانسته است. یک مقام ترکیه‌ای به المانیتور گفت: «نتانیاهو به دنبال ایجاد تحریک پیش از انتخابات است. او به این وسیله می‌خواهد هم افکار عمومی اسرائیل و هم جامعه بین‌المللی را فریب دهد.»

دونالد ترامپ در جریان نشست ناتو در ۷ ژوئیه ۲۰۲۶، در کاخ ریاست‌جمهوری بش‌تپه در آنکارا، ترکیه، با رجب طیب اردوغان دست می‌دهد/عکس از گتی‌ایمجز

با وجود لحن تند آنکارا علیه اسرائیل، ترکیه تاکنون در قبال حمله به ابوالظهور موضعی محتاطانه اتخاذ کرده است. به گفته گونول تول، مدیر و بنیان‌گذار برنامه ترکیه در مؤسسه خاورمیانه، واکنش آنکارا نشان‌دهنده این محاسبه است که رویارویی مستقیم با اسرائیل هزینه‌های سیاسی و اقتصادی قابل‌توجهی برای ترکیه خواهد داشت. او گفت: «هرقدر هم که لحن ترکیه تند باشد، این کشور در عمل خویشتنداری می‌کند. ترکیه برای حفظ منافع خودش باید در اینجا آرام بماند.»

تول افزود آنکارا همچنین مراقب خواهد بود که ببیند دونالد ترامپ در صورت رویارویی مستقیم ترکیه و اسرائیل چه واکنشی نشان می‌دهد. به‌طور کلی‌تر، او گفت وقوع یک درگیری دیگر در سوریه با تلاش‌های ترکیه برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی و تشویق روند بازسازی این کشور در تضاد خواهد بود. او گفت: «آغاز جنگ با اسرائیل، به‌ویژه در سوریه، کمکی نمی‌کند؛ بنابراین آستانه تحمل ترکیه در اینجا باید بالا باشد و من فکر می‌کنم همچنان بالا خواهد ماند.» آیا ترامپ می‌تواند تنش را مهار کند؟

یک مقام ارشد امنیتی اسرائیل به بن کاسپیت، گزارش‌گر المانیتور گفت: «ترکیه قصد داشت تحت پوشش سوریه، سامانه‌های راداری و پهپادهای تهاجمی را در پایگاه نیروی هوایی سوریه مستقر کند. اطلاعات ما بسیار مستحکم است. ترک‌ها می‌دانند که ما از این موضوع اطلاع داریم و سوری‌ها هم می‌دانند. نیروهای نظامی ترکیه در خاک سوریه مستقر نخواهند شد. ما قصد نداریم اجازه دهیم چنین اتفاقی بیفتد. افسران ترک در یک پایگاه دورافتاده و ظاهراً متروکه چه کار می‌کردند؟ آنها که برای اردو زدن یا شکار و پیدا کردن زمین و ملک نرفته بودند. بهانه‌های آنها توهینی به دستگاه اطلاعاتی است.»

اعضای جامعه سوریه در منطقه فاتح استانبول، سقوط بشار اسد را جشن می‌گیرند/عکس از خبرگزاری فرانسه در یک مصاحبه نادر با یک خبرنگار اسرائیلی، اسعد الشیبانی، وزیر خارجه سوریه، در گفت‌وگو با باراک راوید، خبرنگار آکسیوس، گفت فعالیت‌های انجام‌شده در پایگاه ابوالظهور صرفاً به بازسازی باند فرودگاه و تأسیسات آن که در جریان جنگ آسیب دیده‌اند، محدود بوده تا از این پایگاه برای نیروی هوایی سوریه استفاده شود.

همچنین، طبق گزارش رویترز، گسترش حضور نظامی ترکیه در سوریه اخیراً در گفت‌وگوهای میان اسرائیل و سوریه مطرح شده بود. رویترز به نقل از سه منبع مطلع گزارش داد که الشیبانی در تماس تلفنی ۱۴ آگوست با رومن گوفمن، رئیس موساد، درباره حضور ترکیه در سوریه گفت‌وگو کرده است؛ تماسی که یکی از عالی‌ترین سطوح تماس میان اسرائیل و دولت احمد الشرع تاکنون بوده است. سوریه میان اسرائیل و ترکیه گرفتار شده است

سوریه در حال حاضر میان اسرائیل و ترکیه گرفتار شده است. از یک سو، دمشق ماه‌هاست تحت حمایت آمریکا با اسرائیل درباره یک توافق امنیتی احتمالی مذاکره می‌کند؛ اما از سوی دیگر، دولت دمشق روابط خود را با آنکارا تقویت کرده است؛ کشوری که به‌شدت با اسرائیل خصومت دارد.

سربازان ارتش اسرائیل در سمت سوریه‌ای مرز در بلندی‌های جولان/عکس از بلومبرگ

این روابط متعارض نگرانی‌ها درباره احتمال یک محاسبه اشتباه یا سوءتفاهم را افزایش داده‌اند؛ اتفاقی که می‌تواند به دور تازه‌ای از درگیری نظامی منجر شود. در ماه مارس، اسرائیل در واکنش به آنچه حمله افراد مسلح وابسته به دولت سوریه به غیرنظامیان دروزی در استان سویدا خواند، زیرساخت‌های دولت سوریه در جنوب این کشور را هدف قرار داد.

در همین حال، اسرائیل به‌طور ویژه نگران چیزی است که آن را کاهش تعهد دیرینه آمریکا به امنیت اسرائیل می‌داند. این نگرانی تنها به دلیل آن نیست که ترامپ از جنگ ایران و همچنین از بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، که گفته می‌شود با ترغیب ترامپ به جنگی سریع و آسان، آمریکا را وارد این درگیری کرده است، خسته شده است. باراک در ماه مه از اسرائیل و سوریه خواسته بود به یک توافق «عدم تجاوز» دست پیدا کنند؛ اما از دیدگاه اسرائیل، چنین توافقی تهدیدهای احتمالی دمشق را نادیده می‌گیرد. اسرائیل معتقد است الشرع هنوز کنترل کامل بر خاک سوریه ندارد و همچنین احتمال می‌دهد او حضور گروه‌های جهادی در نزدیکی مرز اسرائیل را نادیده بگیرد. بنابراین، از نظر اسرائیل، توافق عدم تجاوز می‌تواند این کشور را در برابر تهدیدات آسیب‌پذیر کند.

نگرانی‌های اسرائیل دو جنبه دارد. اسرائیل می‌داند که باراک از اعتماد ترامپ برخوردار است و همچنین می‌داند که ترامپ بارها حمایت خود را از اردوغان ابراز کرده است. اسرائیلی‌ها معتقدند سوری‌ها علاقه‌ای به استقرار نیروهای نظامی ترکیه در خاک خود ندارند؛ اما دمشق به‌راحتی نمی‌تواند در برابر آنکارا مقاومت کند؛ چراکه ترکیه نقش مهمی در کمک به الشرع برای تثبیت کنترل خود بر کشور پس از جنگ داخلی طولانی سوریه و سرنگونی حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ داشت و اکنون نیز به بازسازی ارتش سوریه کمک می‌کند.

مقامات اسرائیلی حضور نظامی گسترده‌تر ترکیه در سوریه، یعنی کشوری هم‌مرز با اسرائیل، را خطری غیرقابل‌قبول برای امنیت خود می‌دانند. منبع ارشد دیپلماتیک اسرائیلی گفت: «هیچ نخست‌وزیر اسرائیلی اجازه نخواهد داد ترک‌ها در کشوری که با اسرائیل مرز دارد جای پای نظامی پیدا کنند. سؤال این است که آیا ترک‌ها این فرض را به چالش خواهند کشید یا دست‌کم فعلاً تصمیم خواهند گرفت عقب‌نشینی کنند. کلید این مسئله در واشنگتن و همچنین در آنکاراست.»