طی دهههای گذشته، توسعه صنایع آببر در مناطق خشک، گسترش کشاورزی فراتر از ظرفیت بسیاری از حوضههای آبریز، رشد نامتوازن شهرها و بیتوجهی به محدودیتهای محیطی، فشار فزایندهای بر منابع آب کشور وارد کرده است.
نمونههایی مانند دریاچه ارومیه، زایندهرود و تنشهای آبی خوزستان نشان میدهند که بحران آب تنها مسئلهای مربوط به حوزه آب نیست، بلکه نتیجه مجموعهای از تصمیمات فضایی، اقتصادی و مدیریتی است که در طول زمان اتخاذ شدهاند.
در ادبیات برنامهریزی فضایی، منابع آب یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده ظرفیت توسعه مناطق محسوب میشوند. به بیان ساده، هر منطقه ظرفیت مشخصی برای استقرار جمعیت، فعالیتهای اقتصادی و توسعه کالبدی دارد و منابع آب بخش مهمی از این ظرفیت را تشکیل میدهند. هنگامی که توسعه از این ظرفیت فراتر میرود، نشانههای بحران بهتدریج آشکار میشوند.
در مقابل، تجربه برخی کشورهای منطقه نشان میدهد هماهنگی میان مدیریت منابع آب و برنامهریزی فضایی میتواند نقش مهمی در افزایش تابآوری و امنیت آبی داشته باشد. کشورهایی مانند ترکیه و امارات، با وجود محدودیتهای آبی، تلاش کردهاند سیاستهای توسعهای خود را با ظرفیتهای محیطی و منابع آب هماهنگتر کنند.
واقعیت این است که هیچ راهکار فنی، ازجمله سدسازی یا انتقال آب، نمیتواند بهتنهایی جایگزین برنامهریزی صحیح سرزمین شود. تا زمانی که الگوی توسعه مناطق با ظرفیت واقعی منابع آب هماهنگ نباشد، بحران از یک حوضه آبریز به حوضهای دیگر منتقل میشود.
نکته مهمی که نباید از آن غافل شد، تفاوت میان «بهبود مقطعی» و «احیای واقعی» منابع آبی است. همانطور که زایندهرود پس از تنها ۱۷ روز دوباره خشک شد، پرآبشدن موقت دریاچه ارومیه نیز لزوماً بهمعنای احیای پایدار این منابع نیست. احیای واقعی زمانی اتفاق میافتد که الگوهای مصرف و توسعه اصلاح شوند و هماهنگی مؤثری میان مدیریت منابع آب، برنامهریزی فضایی و سیاستهای توسعهای شکل بگیرد. در غیر این صورت، حتی اگر این منابع آبی در مقاطعی بهبود یابند، تداوم روندهای گذشته میتواند آنها را بار دیگر در معرض بحران و خشکی قرار دهد.
در نهایت باید یادآور شد که آب تنها یک مسئله محیطزیستی نیست؛ مسئلهای سرزمینی، مدیریتی و راهبردی است. شاید زمان آن رسیده باشد که در کنار بحث تأمین آب، درباره نوع توسعهای که برای سرزمین خود انتخاب کردهایم نیز بازاندیشی کنیم؛ چراکه بسیاری از بحرانهای آبی نه از آسمان، بلکه از تصمیماتی سرچشمه میگیرند که روی زمین گرفتهایم.
