شدت خسارتها در سراسر منطقه به اندازهای است که بازسازی آن احتمالاً سالها زمان خواهد برد و شرکتهای فعال در مهندسی نفت و گاز، ساخت زیرساخت، خدمات انرژی، لجستیک، تعمیر بنادر و تجهیزات صنعتی میتوانند از مهمترین بازیگران این مرحله باشند.
فاتح بیرول، رئیس آژانس بینالمللی انرژی، اعلام کرده است که دستکم ۴۰ دارایی انرژی در ۹ کشور خاورمیانه به شکل «شدید یا بسیار شدید» آسیب دیدهاند. او همچنین هشدار داده است که بحران کنونی از نظر شدت، حتی از دو شوک نفتی دهه ۱۹۷۰ و همچنین تأثیر جنگ روسیه و اوکراین بر بازار گاز، در مجموع، گستردهتر است.
در چنین شرایطی، پایان جنگ میتواند آغاز یک دوره بزرگ از تعمیر، بازسازی و سرمایهگذاری باشد؛ دورهای که در آن شرکتهایی که از هماکنون ظرفیت مهندسی، تجربه منطقهای و ارتباطات لازم را دارند، شانس بیشتری برای حضور در پروژههای آینده خواهند داشت. شرکتهای مهندسی در صف نخست بازسازی
غولهای مهندسی چندملیتی احتمالاً از نخستین شرکتهایی خواهند بود که پس از پایان درگیری برای ارزیابی خسارتها و طراحی برنامههای بازسازی وارد عمل میشوند. ایران پس از هفتهها حمله به زیرساختهای مختلف، به مجموعهای گسترده از خدمات فنی نیاز خواهد داشت؛ از تعمیر خطوط لوله و پالایشگاهها گرفته تا بازسازی تأسیسات نفتی، سکوهای دریایی و کارخانههای گاز طبیعی مایعشده یا LNG.
شرکتهای آمریکایی فعال در خدمات و مهندسی صنعت نفت و گاز، از جمله SLB که پیشتر با نام شلومبرگر شناخته میشد، هالیبرتون، بیکر هیوز و وِدرفورد، از جمله گزینههایی هستند که به دلیل تجربه گسترده در پروژههای انرژی میتوانند در صورت فراهم شدن شرایط سیاسی و حقوقی، به بازار بازسازی منطقه چشم داشته باشند. بکتل نیز به عنوان یک شرکت خصوصی آمریکایی با سابقه طولانی در پروژههای بزرگ زیرساختی و صنعتی، میتواند یکی دیگر از بازیگران احتمالی باشد.
البته ورود شرکتهای آمریکایی به پروژههای ایران تنها به توانایی فنی آنها بستگی نخواهد داشت. تحریمها، سیاست خارجی واشنگتن، شرایط سیاسی پس از جنگ و نحوه تنظیم روابط میان ایران و آمریکا میتواند تعیین کند که چه شرکتهایی واقعاً امکان فعالیت در بازار ایران را پیدا میکنند.
در داخل ایران نیز دو نام بیش از دیگران جلب توجه میکنند. قرارگاه سازندگی خاتمالانبیا یکی از بزرگترین مجموعههای پیمانکاری کشور است و در پروژههای بزرگ عمرانی و انرژی حضور داشته است. گروه مپنا نیز به عنوان یکی از بزرگترین پیمانکاران ایرانی در حوزههای نفت، گاز، برق و زیرساخت، میتواند نقش مهمی در عملیات داخلی بازسازی داشته باشد.
در کنار شرکتهای آمریکایی و ایرانی، شماری از شرکتهای بینالمللی نیز به دلیل سابقه فعالیت در خاورمیانه از موقعیت مناسبی برخوردارند. سایپم ایتالیا، تکنیپ فرانسه، لارسن و توبرو هند و سیدارا مستقر در دبی از جمله شرکتهایی هستند که تجربه منطقهای و شبکه ارتباطی لازم برای ورود سریعتر به پروژههای بازسازی را در اختیار دارند.
از سوی دیگر، CNPC چین، NMDC امارات متحده عربی و پتروفک بریتانیا نیز از جمله شرکتهایی هستند که به دلیل حضور منطقهای و تجربه در پروژههای انرژی و زیرساختی میتوانند در مناقصههای آینده نقش داشته باشند.
با این حال، رقابت بر سر قراردادهای بازسازی ایران صرفاً یک رقابت اقتصادی نخواهد بود. روابط سیاسی، تحریمها، نوع توافق احتمالی تهران با واشنگتن و همچنین نقش دولتهای منطقه در تعیین مسیر سرمایهگذاریها، میتواند به اندازه توان فنی شرکتها در مشخص شدن برندگان نهایی اهمیت داشته باشد. بازگشت شرکتهای نفت و گاز به تأسیسات آسیبدیده
پس از تعمیر خطوط لوله و بازسازی زیرساختهای اصلی، مرحله بعدی احیای تولید نفت و گاز خواهد بود. چاهها، پالایشگاهها، مجتمعهای پتروشیمی، کارخانههای فرآوری گاز و تأسیسات LNG برای بازگشت به ظرفیت کامل، به تجهیزات، نیروی انسانی و خدمات تخصصی شرکتهای بزرگ انرژی نیاز خواهند داشت.
در این بخش، شرکتهای ملی انرژی کشورهای منطقه نقش محوری خواهند داشت. شرکت ملی نفت ایران (NIOC) در داخل کشور، قطر انرژی در قطر، آرامکو عربستان سعودی و شرکت ملی نفت ابوظبی (ADNOC) از مهمترین بازیگران منطقهای در بازار انرژی هستند.
در کنار آنها، شرکتهای بزرگ بینالمللی نیز احتمالاً تلاش خواهند کرد جایگاه خود را در خاورمیانه حفظ کنند. اکسونموبیل، بزرگترین تولیدکننده نفت آمریکا، توتالانرژی فرانسه و شل بریتانیا از جمله شرکتهایی هستند که سابقه گستردهای در پروژههای نفت و گاز خاورمیانه دارند.
شدت خسارتهای واردشده به زیرساختهای انرژی نشان میدهد که بازار احتمالی بازسازی میتواند بسیار بزرگ باشد. حملات اسرائیل چهار واحد از میدان گازی پارس جنوبی ایران را هدف قرار داد. در سوی دیگر، حملات ایران به منطقه صنعتی راسلفان قطر خسارتهای قابل توجهی به تأسیسات LNG وارد کرد؛ تأسیساتی که بازسازی آنها میتواند سالها زمان ببرد و هزینه آن به دهها میلیارد دلار برسد.
اهمیت این خسارتها تنها به کشورهای مستقیماً درگیر محدود نیست. هرگونه کاهش طولانیمدت تولید یا صادرات انرژی در منطقه میتواند بر قیمت نفت و گاز، هزینه حملونقل، امنیت انرژی و زنجیره تأمین جهانی تأثیر بگذارد. به همین دلیل، بازسازی سریع این زیرساختها برای کشورهای تولیدکننده و مصرفکننده اهمیت اقتصادی و راهبردی خواهد داشت. بنادر و خطوط کشتیرانی؛ جبهه دوم بازسازی
خسارتهای جنگ به سرچشمههای تولید نفت و گاز محدود نخواهد بود. بنادر، پایانههای صادراتی، شبکههای برق، سیستمهای آب و زیرساختهای حملونقل نیز در معرض آسیب قرار گرفتهاند و بازسازی آنها برای بازگشت اقتصاد منطقه به شرایط عادی ضروری است.
رویترز در ادامه گزارش خود مدعی شد: بنادر بزرگ ایران و مناطق پیرامونی آبهای این کشور و همچنین دهها کشتی تجاری و دریایی، در جریان حملات اخیر با خسارتهای قابل توجهی مواجه شدهاند. از این رو، پس از پایان جنگ، شرکتهای متخصص در بازسازی بنادر، تعمیر کشتیها، لایروبی و پاکسازی مسیرهای دریایی و عملیات نجات دریایی میتوانند در شمار بازیگران مهم مرحله بعد قرار گیرند.
در این میان، تنگه هرمز اهمیت ویژهای دارد. این آبراه باریک میان ایران و عمان، مسیری است که تقریباً یکپنجم نفت خام و گاز طبیعی مایعشده جهان از آن عبور میکند. بسته ماندن یا محدود شدن این مسیر میتواند جریان تجارت انرژی جهان را مختل کند و بازگشایی ایمن آن یکی از مهمترین پیششرطهای بازگشت بازارهای انرژی و کشتیرانی به وضعیت عادی خواهد بود.
پاکسازی کانالهای کشتیرانی، بررسی مینها و مواد منفجره احتمالی، تعمیر اسکلهها و پایانهها، بازسازی تجهیزات بارگیری و تخلیه و بازگرداندن ظرفیت بنادر به سطح پیش از جنگ، پروژههایی پیچیده و زمانبر خواهند بود. به همین دلیل، متخصصان بازسازی بندر و شرکتهای نجات دریایی احتمالاً در سالهای پس از جنگ فرصتهای قابل توجهی به دست خواهند آورد. شبکه برق و زیرساختهای حیاتی
یکی دیگر از بخشهای مهم بازسازی، شبکه برق خواهد بود. حملات به زیرساختهای تولید و انتقال برق میتواند تأثیر زنجیرهای بر صنایع، پالایشگاهها، تأسیسات آب و حتی بیمارستانها و خدمات عمومی داشته باشد.
در ایران، توانیر و گروه مپنا از مهمترین بازیگران داخلی در زمینه تولید، انتقال و مدیریت شبکه برق به شمار میروند و احتمالاً بخش قابل توجهی از تلاشهای داخلی برای بازسازی و بازگرداندن ظرفیت شبکه را بر عهده خواهند داشت.
بازسازی شبکه برق فقط به تعویض تجهیزات آسیبدیده محدود نمیشود. نیروگاهها، پستهای برق، خطوط انتقال و سامانههای کنترل و حفاظت همگی باید بررسی شوند و در صورت نیاز مورد تعمیر یا جایگزینی قرار گیرند. همین موضوع میتواند بازار قابل توجهی برای شرکتهای مهندسی برق و تأمینکنندگان تجهیزات ایجاد کند.
در کنار برق، زیرساختهای آب نیز از اهمیت ویژهای برخوردارند. کارخانههای آبشیرینکن که وظیفه تأمین آب پاک در ایران و بحرین را بر عهده دارند نیز آسیب دیدهاند. این مسئله نشان میدهد که ابعاد بازسازی پس از جنگ تنها به نفت و گاز محدود نخواهد شد و تأمین آب آشامیدنی و صنعتی نیز میتواند به یکی از اولویتهای اصلی دولتهای منطقه تبدیل شود. نیروگاه هستهای بوشهر و نقش روسیه
در میان پروژههای بازسازی، وضعیت نیروگاه هستهای بوشهر شرایطی متفاوت دارد. روساتم روسیه که مدیریت راکتور بوشهر را بر عهده دارد، با چالش پیچیدهای روبهرو خواهد بود؛ زیرا این نیروگاه در نزدیکی مناطقی قرار دارد که در جریان حملات اخیر هدف قرار گرفتهاند.
هرگونه بازسازی یا بررسی ایمنی این مجموعه به همکاری فنی و نظارتی بسیار دقیق نیاز خواهد داشت. با این حال، نقش روسیه در هر برنامه بازسازی که با حمایت آمریکا انجام شود، میتواند به موضوعی سیاسی و بحثبرانگیز تبدیل شود. بنابراین، برخلاف پروژههای معمول نفت، گاز، برق یا بندر، آینده مشارکت روساتم در بازسازی بوشهر علاوه بر مسائل فنی، به تحولات ژئوپلیتیکی پس از جنگ نیز وابسته خواهد بود. جنگ تمام میشود، اما بازسازی سالها ادامه دارد
پایان درگیری نظامی لزوماً به معنای بازگشت سریع خاورمیانه به شرایط عادی نخواهد بود. آسیب واردشده به دستکم ۴۰ دارایی انرژی در ۹ کشور خاورمیانه، در کنار خسارتهای واردشده به بنادر، کشتیها، شبکههای برق و تأسیسات آب، نشان میدهد که منطقه با یک پروژه بازسازی بسیار گسترده روبهرو خواهد شد.
شرکتهای مهندسی نفت و گاز، پیمانکاران زیرساخت، شرکتهای خدمات انرژی، تولیدکنندگان تجهیزات برق، متخصصان تعمیر بنادر، شرکتهای لجستیکی و فعالان نجات دریایی همگی میتوانند بخشی از این بازار را در اختیار بگیرند. اما اینکه کدام شرکتها در نهایت قراردادهای اصلی را به دست خواهند آورد، به مجموعهای از عوامل اقتصادی، سیاسی و امنیتی بستگی دارد.
در ایران، پیمانکاران داخلی مانند قرارگاه سازندگی خاتمالانبیا و مپنا احتمالاً از جایگاه مهمی برخوردار خواهند بود، در حالی که شرکتهای خارجی تنها در صورت فراهم شدن شرایط سیاسی، رفع یا کاهش محدودیتهای تحریمی و ایجاد چارچوب مشخص برای سرمایهگذاری میتوانند سهم قابل توجهی از بازار را به دست آورند.
در سطح منطقه نیز شرکتهای بزرگ انرژی مانند آرامکو، ADNOC و قطر انرژی، در کنار غولهای بینالمللی مانند اکسونموبیل، توتالانرژی و شل، احتمالاً برای حفظ و گسترش موقعیت خود تلاش خواهند کرد.
اگر جنگ ایران پایان یابد، مرحلهای تازه و پیچیده آغاز خواهد شد؛ مرحلهای که در آن بازسازی زیرساختها میتواند به اندازه خود جنگ اهمیت اقتصادی داشته باشد. از تأسیسات نفت و گاز و چهار واحد آسیبدیده پارس جنوبی گرفته تا مجتمعهای LNG راسلفان، بنادر منطقه، شبکههای برق و کارخانههای آبشیرینکن، دامنه خسارتها بسیار گسترده است.
تنگه هرمز نیز در این میان جایگاهی حیاتی دارد، زیرا عبور تقریباً یکپنجم نفت خام و LNG جهان از این مسیر، هرگونه اختلال طولانیمدت در آن را به مسئلهای فراتر از مرزهای خاورمیانه تبدیل میکند.
به همین دلیل، پایان جنگ میتواند آغاز رقابتی چندساله میان شرکتهای آمریکایی، اروپایی، چینی، آسیایی، روسی و پیمانکاران منطقهای و ایرانی برای حضور در پروژههای بازسازی باشد. شرکتهایی که توان مهندسی، سرمایه، تجربه منطقهای و دسترسی سیاسی بیشتری داشته باشند، شانس بیشتری برای کسب قراردادهای بزرگ خواهند داشت.
با این حال، بازسازی خاورمیانه صرفاً یک فرصت تجاری نیست. امنیت انرژی، ثبات بازارهای جهانی، بازگشت کشتیرانی به مسیرهای عادی و احیای زیرساختهای حیاتی میلیونها نفر به سرعت و کیفیت این عملیات وابسته خواهد بود. حتی اگر جنگ همین امروز متوقف شود، آثار آن میتواند سالها ادامه داشته باشد و شرکتهایی که امروز برای ورود به این بازار آماده میشوند، ممکن است در سالهای آینده به بازیگران اصلی اقتصاد بازسازی خاورمیانه تبدیل شوند.
