دومین اقتصاد بزرگ جهان مدتهاست که یک شریان حیاتی اقتصادی برای تهران بوده است و علاوه بر سایر تجارتها، بخش عظیمی از صادرات نفت این کشور را که سال گذشته ارزش آن دهها میلیارد دلار تخمین زده میشد، خریداری کرده است.
با این حال، همراه کردن چین با آخرین تلاش کاخ سفید برای مهار رهبری ایران - که پس از تقریباً شش ماه جنگ همچنان سرسختانه مقاومت میکند - ماموریتی بسیار دشوار است.
پکن صراحتاً آنچه را که تحریمهای «یکجانبه» آمریکا مینامد رد میکند و مدتهاست که از حق خود برای تجارت عادی با شرکایی مانند ایران و روسیه دفاع کرده است. پکن همچنین چنین استنباط میکند که واشینگتن از به راه انداختن یک تقابل اقتصادی گسترده که درست پیش از انتخابات میاندورهای آمریکا به هر دو کشور آسیب بزند، واهمه خواهد داشت.
روز سهشنبه، در پی کنفرانس مطبوعاتی بسنت، وزارت امور خارجه چین متعهد شد که در مواجهه با تهدیدات تحریمی آمریکا، «تمام اقدامات لازم» را برای محافظت از «حقوق و منافع مشروع خود» انجام دهد.
لین جیان، سخنگوی وزارت امور خارجه، گفت: «جنگ اقتصادی و فشار حداکثری کمکی به حل مسئله نخواهد کرد؛ این اقدامات تنها تنشها و درگیریها را تشدید میکنند، خطرات سرریز ایجاد میکنند و نظم اقتصادی و مالی جهانی را مختل میسازند.»
تهدید بسنت همچنین پیش از سفر بسیار مورد انتظار شی جینپینگ، رهبر چین، به ایالات متحده در ماه آینده انجام میشود؛ جایی که دو طرف میتوانند در مورد تمدید یک آتشبس تجاری حیاتی که قرار است در اواخر پاییز امسال منقضی شود، پیشرفتهایی داشته باشند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، پیشتر در جریان دیدار ماه مه میان دو طرف گفته بود که در مورد ایران از شی «هیچ لطف یا خواستهای» نخواسته است؛ اظهاراتی که اگر درست باشد، احتمالاً از سوی پکن به عنوان نشانهای از درماندگی آمریکا برای پایان دادن به درگیری تعبیر خواهد شد.
آنچه اکنون باقی مانده، یک محاسبه دقیق برای هر دو کشور در نحوه مدیریت وضعیتی است که بسنت آن را دوره «دیپلماسی آرام» نامیده است - یا به طور خصوصی دادن ضربالاجل به شرکای اقتصادی ایران، که رئیس خزانه داری در کنفرانس مطبوعاتی خود مشخصاً نامی از آنها نبرد.
تحلیلگران چینی فضای محدودی برای خواستههای واشینگتن قائل هستند. ژائو لونگ، مدیر موسسه مطالعات استراتژیک و امنیتی بینالمللی در موسسات مطالعات بینالمللی شانگهای، گفت: «بعید است چین وضعیتی را بپذیرد که در آن واشینگتن تعیین کند شرکتهای چینی به طور قانونی با چه کشورهایی میتوانند تجارت کنند.»
او افزود: «این امر رویهای ایجاد میکند که تحریمهای ثانویه ایالات متحده میتواند به طور موثر روابط تجاری چین با کشورهای ثالث را تعیین کند.»
چین نفت ایران را با استفاده از یک سیستم سایه وارد میکند که از نظر طراحی، از سیستم دلار آمریکا و تحریمها مصون است. پالایشگاههای خصوصی موسوم به «آفتابگردان» (teapot)، نفت خام تحریمشده ایران را خریداری و فرآوری میکنند و بر شبکهای از بنادر، مؤسسات مالی و نفتکشها تکیه دارند که اغلب به همین ترتیب از مواجهه بینالمللی جدا شدهاند. چین از سالهایی که ایالات متحده با خروج دولت اول ترامپ از توافق هستهای دوران اوباما، تحریمها را علیه ایران بازگرداند، این خریدها را به طور رسمی ثبت نکرده است.
با این حال، تحلیلگران میگویند نقاط فشار وجود دارند. مکس میزلیش، تحلیلگر ارشد تحقیقات در اندیشکده بنیاد برای دفاع از دموکراسیها در واشینگتن، گفت: «وقتی به مالکیت بالادستی این نهادها نگاه میکنید، خواهید دید که بسیاری از آنها به طور مستقیم یا غیرمستقیم توسط نهادهای بزرگ دولتی چین که به شدت با سیستم دلار آمریکا ادغام شدهاند، مدیریت میشوند.»
او گفت: «با تحریم کردن شرکتهای تابعه آنها، ایالات متحده میتواند فشار را بر شرکتهای مادر وارد کند تا آنها با خطر شناخته شدن به عنوان حامی مستقیم یا غیرمستقیم نهادهای تحریمشده، مجبور به واگذاری داراییهای خود شوند.»
بسنت در اوایل سال جاری گفت که واشینگتن به دو بانک چینی نامشخص درباره نقش آنها در تراکنشهای مرتبط با ایران هشدار داده است. هنگامی که روز دوشنبه در کنفرانس مطبوعاتی از او پرسیده شد که ایالات متحده چه اقداماتی علیه بانکها و شرکتهای کشتیرانی چینیِ غیرمتعاون انجام خواهد داد، او گفت: «هیچکس فراتر از تحریمهای ایالات متحده نیست.»
با وجود این صحبتهای تند، پکن پیش از این نیز شاهد تهدیدهای آمریکا و سپس عقبنشینی آنها از تحریمهای گسترده بوده است. همچنین پکن میداند که واشینگتن به شدت از اهرم اقتصادی قابل توجه چین بر ایالات متحده، به ویژه در قالب کنترل آن بر عرضه جهانی عناصر نادر خاکی استراتژیک و حیاتی، آگاه است.
سون چنگائو، پژوهشگر ارشد مرکز امنیت و استراتژی بینالمللی دانشگاه تسینگهوا در پکن، گفت: «اگر واشینگتن از آن مرز (تحریم بانکهای بزرگ چینی) عبور کند، پکن تقریباً به طور قطع پاسخ خواهد داد و فضای سیاسی برای نشست سران (بین ترامپ و شی) به شدت تضعیف خواهد شد.»
او گفت چنین حرکتی ممکن است به طور خودکار ملاقات آنها را لغو نکند، اما «نشست را از مرحله تثبیت به سمت کنترل خسارت سوق خواهد داد.»
هر دو طرف تأثیر تشدید تنش بر آن نشست را که انتظار میرود اولین سفر دولتی شی به ایالات متحده در ۱۱ سال گذشته باشد، ارزیابی خواهند کرد.
در حالی که پکن نمیخواهد به عنوان همکار در یک رژیم تحریمی که با آن مخالف است دیده شود، مانورهای دقیقی میتواند انجام دهد؛ مانند کاهش آرام خرید نفت یا ارتقای پیامهای سیاسی خود به تهران و تلاش برای تشویق به خویشتنداری.
خرید نفت ایران توسط چین در مقایسه با سال گذشته، به دلیل محدودیت صادرات نفت خام ایران توسط بلوکای آمریکا، به شدت کاهش یافته است.
تحلیلگران چینی همچنین در هفتههای اخیر پیشنهاد کردهاند که همپوشانیهایی بین منافع واشینگتن و پکن وجود دارد، به ویژه در زمینه بازگشت جریانهای تجاری در تنگه هرمز که بر اثر درگیری مسدود شده است، و بازگشت ثبات گستردهتر منطقهای که برای تجارت نیز مفید است؛ و پکن در روزهای اخیر پیامهای خود را مبنی بر درخواست خویشتنداری و فعالیتهای عادی در اطراف تنگه را دوباره تقویت کرده است.
شی در بیانیهای مشترک پس از دیدار روز دوشنبه با پادشاه اردن، عبدالله دوم، در پکن، خواستار بازگشت «عبور عادی» از تنگه و یک «راه حل جامع» برای درگیری شد.
میائو دیو، معاون وزیر خارجه چین، هفته گذشته هنگام میزبانی از مقامات ایرانی در پکن گفت که چین «فعالانه متعهد به ترویج مذاکرات صلح است.»
با این حال، پکن نشان داده است که از ایفای نقش میانجی مستقیم در درگیری واهمه دارد و موقعیتی را ترجیح میدهد که در آن از منافع اقتصادی خود محافظت کند و تصویر خود را به عنوان یک قدرت باثبات که از صلح منطقهای حمایت میکند (در تضاد با نوسانات واشینگتن) ارتقا دهد.
ژائو در شانگهای گفت هرگونه همکاری با ایالات متحده در بازگرداندن صلح منطقهای «نباید به "انجام لطف برای ترامپ" تقلیل یابد.»
او افزود: «پکن مایل است در پایان دادن به بحران مشارکت کند، اما مایل نیست به ابزاری برای استراتژی فشار حداکثری واشینگتن تبدیل شود.»
