بازسازی صدای دوبلورهای فقید؛ احیا یا جعل؟

  رضا صائمی دبیر گروه فرهنگی  /  اظهارات اخیر بهزاد توکلی، صدابردار باسابقه واحد دوبلاژ تلویزیون، درباره ضرورت کسب رضایت خانواده هنرمندان درگذشته برای بازسازی صدای آنان با هوش مصنوعی، بار دیگر یکی از موضوعات مهم و کمتر بررسی‌شده در پیوند میان فناوری و هنر دوبلاژ را به مرکز توجه آورده است؛ موضوعی که نمی‌توان آن را صرفاً از زاویه پیشرفت تکنولوژیک یا جذابیت شنیداری برای مخاطبان ارزیابی کرد.

 دوبلاژ در ایران صرفاً جایگزین کردن یک زبان با زبان دیگر نیست، بلکه هنری مبتنی بر هویت صوتی، شخصیت‌پردازی و خاطره جمعی است. صدای هنرمندانی همچون منوچهر اسماعیلی، چنگیز جلیلوند، حسین عرفانی، بهرام زند و سعید مظفری، بخشی از حافظه فرهنگی چند نسل از مخاطبان تلویزیون و سینمای ایران را شکل داده است. برای بسیاری از تماشاگران، صدای این هنرمندان با شخصیت‌های سینمایی و تلویزیونی چنان پیوند خورده که تفکیک آن‌دو دشوار است. از این منظر، بازسازی صدای دوبلورهای فقید با هوش مصنوعی در نگاه اول می‌تواند فرصتی ارزشمند برای حفظ و احیای میراث صوتی دوبلاژ ایران باشد. این فناوری قادر است با تحلیل نمونه‌های صوتی موجود، ویژگی‌هایی از جنس صدا، لحن، آهنگ گفتار و شیوه بیان هنرمند را بازآفرینی کند. چنین امکانی می‌تواند در مرمت آثار قدیمی، بازسازی بخش‌های آسیب‌دیده صوتی و حتی تولید نسخه‌های جدید از آثار کلاسیک مورد استفاده قرار گیرد.

 با این حال، مسأله اصلی اینجاست که آیا توانایی فنی برای بازسازی یک صدا، به معنای مجاز بودن استفاده از آن نیز هست؟ پاسخ به این پرسش بدون توجه به حقوق معنوی هنرمند و جایگاه خانواده او امکان‌پذیر نیست. صدای یک دوبلور صرفاً مجموعه‌ای از فرکانس‌ها و ویژگی‌های آکوستیکی نیست، بلکه حاصل سال‌ها تجربه، خلاقیت، شخصیت هنری و امضای حرفه‌ای اوست. بنابراین، بازتولید صدای یک هنرمند درگذشته بدون سازوکار مشخص برای کسب مجوز، می‌تواند به نوعی بهره‌برداری از هویت هنری او تبدیل شود. …