قصه هنوز برای کودکان زنده است اگر روایت کنیم

به گزارش «جوان»، قصه، نخستین دریچه‌ای است که بسیاری از کودکان از طریق آن با جهان پیرامون، خیال، احساس و مفاهیم زندگی آشنا می‌شوند. هرچند امروز زندگی دیجیتال و گسترش فضای مجازی، سبک سرگرمی و آموزش کودکان را تغییر داده است، بسیاری از فعالان حوزه کودک همچنان بر نقش بی‌بدیل قصه در رشد عاطفی و تخیل کودکان تأکید دارند. 

 افسانه‌های بی‌بی نیره 

همزمان با پخش برنامه تلویزیونی «وقت قصه» به تهیه‌کنندگی و کارگردانی علی داردان، که با محوریت روایت داستان برای کودکان روی آنتن رفته است، با افسانه شعبان‌نژاد، شاعر و نویسنده نام‌آشنای کودک و نوجوان، درباره جایگاه قصه‌گویی در زندگی کودکان، نقش خانواده در ترویج این فرهنگ و ظرفیت برنامه‌های قصه‌محور به گفت‌و‌گو نشستیم. شعبان‌نژاد در ابتدای این گفت‌و‌گو با مرور خاطرات کودکی خود گفت: در خانواده ما، مادر و خواهرهایم اهل قصه گفتن بودند و دنیای کودکی خودم را با قصه‌ها آغاز کردم. سال‌هاست که دنیای خودم را با قصه نوشتن برای کودکان ادامه می‌دهم. 

وی افزود: گاهی اوقات، بیشتر از قصه‌ها، قصه‌گو در ذهن و خاطره آدم‌ها باقی می‌ماند. زمانی که حدوداً ۹ ساله بودم، در همسایگی ما، خانمی تنها به نام بی‌بی نیره زندگی می‌کرد. من و برادرم، که دو سال از من بزرگ‌تر است، با ایشان قرار گذاشته بودیم که هر پنج‌شنبه برای ما افسانه‌های قدیمی و قصه بگویند. شاید باورتان نشود که ما هر هفته، روز‌ها را می‌شمردیم تا پنج‌شنبه برسد و افسانه جدیدی از بی‌بی نیره بشنویم. این افسانه‌ها در گذر زمان در خاطرم مانده‌اند و هنوز هم ذهن مرا قلقلک می‌دهند؛ به همین دلیل قصه‌هایی با توجه به آن افسانه‌ها نوشته‌ام. این خانم با قصه‌هایی که برایم تعریف می‌کرد، خاطرات شیرینی از کودکی در ذهنم به جا گذاشت و هنوز هم در قلب و ذهن من زنده است. هر بار که به کرمان می‌روم، حتماً به مزار بی‌بی نیره سر می‌زنم و از او بابت خاطرات شیرینی که برایم ساخته، قدردانی می‌کنم. 

این شاعر و نویسنده با اشاره به قصه‌ای که از کودکی در ذهنش ماندگار شده است، اظهار کرد: یکی از قصه‌هایی که در خانه ما مدام تکرار می‌شد، قصه‌ای به نام «مشکل‌گشا» بود. خانم‌ها در محل ما، پنج‌شنبه شب‌ها دور هم می‌نشستند و این داستان را می‌خواندند و آجیل مشکل‌گشا پخش می‌کردند. هر هفته این قصه را می‌شنیدم و در تمامی این سال‌ها هر زمانی که کسی می‌پرسد چه قصه‌ای در ذهنتان پررنگ است، «مشکل‌گشا» در ذهنم نقش می‌بندد. 

 خالی شدن از قصه 

شعبان‌نژاد درباره نقش خانواده در ترویج قصه‌گویی توضیح داد: ما بزرگ‌تر‌ها بعضی از تقصیر‌های خودمان را به گردن فضای مجازی و کودکان می‌اندازیم. فکر نمی‌کنم هیچ کودکی از شنیدن قصه بدش بیاید. البته برخی از کودکان حوصله خواندن کتاب را ندارند، اما همه کودکان از شنیدن قصه لذت می‌برند. در واقع این ما بزرگ‌تر‌ها هستیم که برای کودکانمان وقت نمی‌گذاریم. متأسفانه ذهن ما بزرگ‌تر‌ها خالی از قصه شده است. آن‌قدر خودمان مطالعه نکردیم و قصه‌ای نشنیدیم که دیگر حرفی برای بچه‌های خودمان نداریم. 

وی ادامه داد: به عقیده من، چه کودکان این سرزمین و چه کودکان کشور‌های دیگر، عاشقانه قصه شنیدن را دوست دارند؛ به ویژه اگر قصه‌گو، پدر و مادرشان باشند. قصه‌گویی پدر و مادر‌ها به فرزندان آرامش می‌دهد. این آرامش را ما از کودکان سلب کردیم؛ نه فضای مجازی. 

این هنرمند در ادامه خاطرنشان کرد: از پدر‌ها و مادر‌ها خواهش می‌کنم یک‌بار برای کودک خود قصه بگویند و با دقت مشاهده کنند که آن کودک هرگز محل را ترک نمی‌کند و با دقت به قصه گوش می‌دهد. لطفاً همه کم‌کاری‌های خودمان را به گردن فضای مجازی و بی‌حوصلگی بچه‌ها نگذاریم. 

شعبان‌نژاد در پاسخ به این پرسش که خانواده‌ها چه نقشی در علاقه‌مند کردن کودکان به قصه دارند، گفت: نخستین مواجهه کودک با جهان پیرامون، در محیط خانواده و در کنار پدر و مادر شکل می‌گیرد. به عقیده من، اگر کودکی به قصه علاقه‌ای نشان ندهد، مقصر خانواده است؛ زیرا گوش او را با قصه و شنیدن روایت آشنا نکرده‌اند. البته منظور من قصه‌گویی است، نه کتاب‌خواندن. 

وی ادامه داد: نکته مهم این است که برای بسیاری از کودکان، شنیدن قصه از خواندن کتاب آسان‌تر و جذاب‌تر است. از طرفی دیگر، زمانی که مادر برای کودکش قصه‌ای می‌گوید، کودک توسط والد او نوازش می‌شود. همچنین حین قصه‌گویی، کودک متوجه تغییرات صدا، حالت چهره و نوع بیان پدر یا مادر می‌شود. به نوعی آنها در حال اجرای نمایش برای فرزند خود هستند و این موضوع برای آن کودک جذابیت دارد. 

به بیان این نویسنده کودک و نوجوان، آموزش مستقیم به کودکان برای بیان برخی مسائل لازم است، اما باید توجه کرد که بچه‌ها شخصیت قصه‌ها را دوست دارند. در نتیجه، کودک مفاهیمی را که در قالب قصه و روایت می‌آموزد، بهتر از آموزش مستقیم درک می‌کند. 

 آموزش‌های نهفته در قصه‌ها 

شاعر و نویسنده کودک و نوجوان با تأکید بر مسیر موفقیت هنرمند در حوزه کودک و نوجوان عنوان کرد: هنرمندی موفق است که در دل قصه، کاراکتری را خلق کند که نزدیک به کودک مخاطبش باشد. همچنین، این هنرمند باید در دل قصه‌اش مسائلی را مطرح کند که پاسخگوی نیاز کودک باشد. مهم‌تر از تمام ویژگی‌هایی که گفتم، زبان قصه است که باید متناسب با دنیای کودکان باشد. بدون شک در هر قصه‌ای آموزشی نهفته است و اجازه دهیم بچه‌ها خودشان آن آموزش را از لابه‌لای قصه درک کنند. 

شعبان‌نژاد در پاسخ به این پرسش که حضور شخصیت عروسکی در برنامه «وقت قصه» تا چه اندازه می‌تواند به آموزش فرهنگ «خوب شنیدن» و همراهی کودکان با قصه کمک کند، تشریح کرد: به‌طور معمول، شخصیت‌های عروسکی برای کودکان گروه‌های سنی پایین، اثرگذاری بیشتری دارند. البته باید توجه داشت عروسک باید هم از نظر طراحی ظاهری و هم از نظر شیوه بیان، برای کودک جذاب باشد و اگر این‌چنین نباشد، مخاطب از برنامه دور می‌شود. عروسک‌گردان، طراح عروسک و صداپیشه، هر یک مسئولیت مهمی در شکل‌گیری ارتباط عروسک با کودک دارند و در وهله نخست، باید بچه‌ها را خوب بشناسند. ضمن آن‌که آنها باید به‌خوبی بدانند کودکان با چه طراحی، شخصیت و لحنی ارتباط بیشتری برقرار می‌کنند. 

وی اضافه کرد: حتی در برخی برنامه‌های ویژه بزرگسالان نیز دیده‌ایم که شخصیت‌های عروسکی با استقبال مخاطبان روبه‌رو شده‌اند. این موضوع به شخصیت‌پردازی، نوع رفتار، شیوه گفتار و هویتی بستگی دارد که برنامه‌سازان برای عروسک خلق می‌کنند. شعبان‌نژاد در پایان تصریح کرد: در آخر، از خانواده‌ها می‌خواهم گاهی برای کودکانشان قصه بخوانند؛ همان‌طور که پیش‌تر گفتم، صدای پدر و مادر به آنها آرامش می‌دهد. همچنین، بار دیگر از خانواده‌ها می‌خواهم که برنامه «وقت قصه»، که بی‌شک برایش زحمت بسیاری کشیده شده است و کارشناسان زیادی در ساخت آن دخیل بوده‌اند را تماشا کنند. چه خوب می‌شود اگر موقع تماشای برنامه، گوشی موبایل را کنار بگذاریم و هم‌سن بچه‌ها شویم و با هم قصه گوش دهیم. 

برنامه تلویزیونی «وقت قصه» به تهیه‌کنندگی و کارگردانی علی داردان، در مرکز رسانه‌ای امید و با محوریت روایت داستان برای کودکان تولید شده است. این برنامه از شنبه تا چهارشنبه از شبکه پویا روی آنتن می‌رود.