از منظر منطق موازنه قوا، چرخش ارمنستان حاصل یک تحول تصادفی نیست، بلکه واکنش ساختاری به ناظر بودن مسکو بر تغییر موازنه منطقهای است.در نگاه ابتدایی ، انفعال پیمان امنیت دستهجمعی CSTO سنگ بنای فاصلهگیری ایروان از مدار شرق بود.از دیدگاه رئالیسم، پیمانهای نظامی تنها تا زمانی اعتبار دارند که برای اعضا بازدارندگی ملموس ایجاد کنند. ناکارآمدی CSTO در مناقشات مرزی و تحولات قرهباغ، ایروان را به این محاسبه کشاند که چتر حمایتی مسکو دیگر تضمینکننده بقای ارمنستان نیست.
از سوی دیگر، با توجه به نابرابری شدید توان نظامی و اقتصادی ارمنستان در برابر اتحاد باکو-آنکارا، پاشینیان دست به موازنهسازی خارجی زده است. او میکوشد با جایگزینی اتحادیه اروپا و ایالات متحده، یک وزنه تعادل جدید در برابر فشارهای محیط پیرامونی ایجاد کند.
خطای محاسبه در منطقه خاکستری یک معادله چند مجهولی با متغیرهای به شدت نوسانی است. ارمنستان فرض را بر این گذاشته که غرب برای قطع نفوذ تاریخی روسیه در قفقاز، هزینههای امنیتی و اقتصادی ایروان را متقبل خواهد شد. در ادبیات روابط بینالملل، این پدیده ریسک کژمنشی (Moral Hazard) نامیده میشود؛ جایی که یک بازیگر کوچک به امید حمایت قدرتهای بزرگ، رفتارهای تحریمکننده علیه متعهد قبلی خود بروز میدهد.
تشابه ایروانی با کییف2014
بررسی کانونهای بحران نشان میدهد که الگوی رفتار ایروان بهطرز نگرانکنندهای با تحولات کییف در جریان رخدادهای ۲۰۱۴ همپوشانی دارد
خروج از مدار همگرایی شرقی یک مطالبه جدی در ایروان است. همانگونه که کییف در ۲۰۱۴ توافق با اتحادیه اقتصادی اوراسیا را رد کرد و به سمت سند پیوستگی با اتحادیه اروپا رفت، ایروان نیز حضور در نهادهای امنیتی و اقتصادی تحت محوریت مسکو را به حاشیه برده است.
بازی در خلاء امنیتی یک وضعیت سخت و پیچیده است. کییف در سال ۲۰۱۴ بدون آنکه تضمین ماده ۵ ناتو را داشته باشد، در تعلیقی امنیتی وارد تقابل با مسکو شد. ارمنستان نیز امروز بدون داشتن تضمینهای سختافزاری و قانونی از سوی غرب، تعهدات امنیتی سنتی خود را زیر پا گذاشته است.
دستکم گرفتن حساسیت ژئوپلیتیک مسکو را نباید نادیده گرفت. محاسبات پاشینیان بر این فرض استوار است که روسیه به دلیل اشتغال در جبهههای دیگر، توان یا اراده واکنش سخت در قفقاز را ندارد؛ دقیقاً مشابه محاسباتی که نخبگان کییف در ابتدای چرخش خود به سمت غرب داشتند.
۳. معماواره بقا و چشمانداز قفقاز جنوبی
در منطق سخت رئالیسم، جغرافیا یک مولفه تغییرناپذیر است. ارمنستان کشوری محصور در خشکی و فاقد عمق استراتژیک است که در محاصره محیطی حساس قرار دارد.
اگر ایروان نتواند میان «کاهش وابستگی به مسکو» و «مدیریت حساسیتهای امنیتی روسیه و بازیگران منطقهای» توازن ایجاد کند، چرخش شتابزده به سمت غرب بیش از آنکه امنیت به همراه بیاورد، این کشور را به زمین بازی قدرتهای فرامنطقهای تبدیل خواهد کرد. تکرار الگوی کییف ۲۰۱۴ در قفقاز، به معنای ورود ایروان به معماوارهای است که پایان آن میتواند پرهزینهتر از تحولات قرهباغ باشد.
