بناها مانده‌اند؛ معناها رفته‌اند

 سعید شفیعا عضو هیأت علمی مرکز پژوهش‌های مجلس  /   حفظ یک بنا یا راه‌اندازی یک موزه، به‌خودی‌خود به این معنا نیست که آن اثر در حافظه جمعی مردم جای گرفته یا در شناخت آنان از تاریخ و هویت ملی نقش مؤثری پیدا کرده است. مسأله اصلی، فاصله میان حفاظت از میراث و معنایی است که در زندگی جامعه پیدا می‌کند. میراث زمانی حضور مؤثری دارد که مردم بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند، اهمیتش را بفهمند و نسبتی میان آن و تجربه امروز خود بیابند.  در غیر این صورت، ممکن است آثار باقی بمانند، اما معنای آنها در زندگی عمومی کم‌رنگ شود.

 

عملکرد میراث فرهنگی را چگونه باید سنجید؟

شاخص‌های کمی برای ارزیابی عملکرد دستگاه‌های مسئول ضروری‌اند، اما برای شناخت نتیجه سیاست‌ها کافی نیستند. برای نمونه، در سال دوم اجرای برنامه هفتم پیشرفت، تعداد موزه‌های فعال کشور به ۸۸۴ موزه در برابر هدف ۹۰۰ موزه رسید؛ یعنی حدود ۹۸ درصد هدف تعیین‌شده محقق شد.  این عملکرد از نظر توسعه زیرساخت موزه‌ای قابل توجه است، اما تعداد موزه‌ها به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که این مراکز چه جایگاهی در زندگی فرهنگی مردم دارند، تا چه اندازه گذشته را برای نسل امروز قابل فهم کرده‌اند و چه سهمی در شناخت هویت ملی دارند.

در کنار سنجش تعداد آثار ثبت‌شده، بناهای مرمت‌شده و موزه‌های فعال، باید کیفیت ارتباط میراث با جامعه نیز مورد توجه قرار گیرد. پرسش این است که این فعالیت‌ها تا چه اندازه شناخت عمومی از گذشته را افزایش می‌دهند و چگونه به انتقال تجربه تاریخی به نسل‌های بعد کمک می‌کنند. توجه به این ابعاد، ارزیابی عملکرد را از شمارش فعالیت‌ها فراتر می‌برد و امکان شناخت دقیق‌تری از اثرگذاری فرهنگی آنها فراهم می‌کند.

حفاظت از آثار، بدون پیوند با زندگی جامعه کافی نیست

حفاظت علمی و اصولی، شرط تداوم میراث فرهنگی است؛ اما تداوم میراث فقط به بقای مادی آثار وابسته نیست. میراث بخشی از تجربه تاریخی جامعه است؛ تجربه‌ای که در بناها، محوطه‌ها، سنت‌ها و شیوه‌های زندگی باقی مانده و در طول زمان معناهای تازه‌ای پیدا می‌کند.  …