نسخه‌ای برای بازار سیاه - سایت خبری اقتصاد پویا

وقتی کمبود دارو، بازار غیررسمی را بزرگ می‌کند

یکی از عوامل مهم در گسترش بازار داروهای تقلبی، فاصله میان عرضه رسمی و تقاضای واقعی است. هنگامی که یک داروی خاص برای مدتی در داروخانه‌ها کمیاب می‌شود، بیمار ناچار است به دنبال جایگزین بگردد. اگر نظام توزیع نتواند در زمان مناسب نیاز بازار را پاسخ دهد، شبکه‌های غیررسمی از همین خلأ استفاده می‌کنند.در چنین بازاری، وعده دسترسی سریع به دارو می‌تواند برای بیمار وسوسه‌کننده باشد. فروشنده‌ای که ادعا می‌کند داروی کمیاب را در اختیار دارد، ممکن است از اضطراب بیمار سوءاستفاده کند. قیمت بالاتر نیز لزوماً مانع خرید نمی‌شود؛ زیرا وقتی موضوع سلامت در میان است، بسیاری از افراد حاضرند برای دسترسی به دارو هزینه بیشتری پرداخت کنند.این وضعیت نشان می‌دهد که مقابله با داروهای تقلبی فقط از مسیر بازرسی و برخورد قضایی امکان‌پذیر نیست. پیشگیری باید از تأمین پایدار دارو آغاز شود. هرچه دسترسی بیمار به داروی اصلی آسان‌تر و قابل پیش‌بینی‌تر باشد، فضای فعالیت برای فروشندگان غیررسمی محدودتر خواهد شد.موضوع دیگر، پیچیدگی زنجیره توزیع دارو است. دارو از مرحله تولید یا واردات تا رسیدن به مصرف‌کننده از مسیرهای مختلفی عبور می‌کند. هر حلقه‌ای که اطلاعات آن ناقص باشد یا امکان رصد دقیق آن وجود نداشته باشد، می‌تواند به نقطه‌ای برای ورود محصول غیرمجاز تبدیل شود. به همین دلیل، نظارت مؤثر باید به جای تمرکز صرف بر داروخانه‌ها، کل زنجیره را پوشش دهد.در یک نظام نظارتی کارآمد، باید بتوان مسیر هر فرآورده را از زمان تولید یا ورود به کشور تا زمان عرضه مشخص کرد. چنین سازوکاری نه‌تنها امکان شناسایی داروی تقلبی را افزایش می‌دهد، بلکه در صورت بروز مشکل نیز امکان جمع‌آوری سریع یک محموله مشکوک را فراهم می‌کند.

نظارت سنتی در برابر بازار پیچیده دارو

بازار دارو طی سال‌های اخیر پیچیده‌تر شده است. فروش اینترنتی، شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها امکان عرضه کالا بدون حضور فیزیکی در داروخانه را افزایش داده‌اند. این تحول اگرچه می‌تواند دسترسی به اطلاعات و خدمات را آسان‌تر کند، اما در حوزه دارو خطرهای جدی نیز دارد. فروشنده‌ای که خارج از شبکه رسمی فعالیت می‌کند، ممکن است ادعای فروش داروی اصلی داشته باشد، در حالی که مصرف‌کننده امکان بررسی محل تأمین، شرایط نگهداری و اصالت محصول را ندارد.دارو برخلاف بسیاری از کالاها به شرایط نگهداری نیز حساس است. حتی اگر فرآورده‌ای تقلبی نباشد، نگهداری آن در دمای نامناسب، رطوبت بالا یا شرایط غیر استاندارد می‌تواند کیفیت و اثربخشی آن را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین نظارت بر دارو فقط به تشخیص تقلب محدود نمی‌شود؛ سلامت کل زنجیره حمل‌ونقل و نگهداری نیز باید مورد توجه باشد.یکی از مشکلاتی که می‌تواند نظارت را دشوار کند، فعالیت فروشندگان در فضای مجازی است. یک صفحه یا کانال می‌تواند در مدت کوتاهی تعداد زیادی مشتری جذب کند، در حالی که شناساییهویت فروشنده، محل انبار کالا و مسیر تأمین آن برای نهادهای نظارتی دشوار است. در نتیجه، نظارت سنتی که عمدتاً بر بازرسی فیزیکی تکیه دارد، برای مقابله با این نوع بازار کافی نیست.راهکار، حرکت به سمت نظارت هوشمند است. استفاده از داده‌های فروش، اطلاعات توزیع، گزارش‌های مردمی، سوابق واردات و تولید و الگوهای غیرعادی می‌تواند به شناسایی نقاط پرخطر کمک کند. به جای آنکه بازرسان صرفاً به شکل تصادفی یا دوره‌ای اقدام به بازرسی کنند، می‌توان با تحلیل داده مشخص کرد کدام بخش از زنجیره نیازمند بررسی بیشتر است.همچنین همکاری میان نهادهای مختلف ضروری است. سازمان‌های متولی سلامت، دستگاه‌های نظارتی، گمرک، پلیس، دستگاه قضایی و پلتفرم‌های فروش آنلاین هرکدام بخشی از مسئله را در اختیار دارند. اگر اطلاعات میان این نهادها به شکل سریع و منظم تبادل نشود، شبکه‌های غیرقانونی می‌توانند از شکاف میان دستگاه‌ها استفاده کنند.

اعتماد عمومی؛ قربانی خاموش داروی تقلبی

یکی از جدی‌ترین پیامدهای گسترش داروهای تقلبی، آسیب به اعتماد عمومی است. وقتی بیمار چند بار با کمبود دارو یا محصول مشکوک مواجه شود، ممکن است به کل زنجیره رسمی دارو بی‌اعتماد شود. چنین بی‌اعتمادی حتی می‌تواند بیماران را به سمت خوددرمانی، تغییر خودسرانه دارو یا خرید از منابع نامطمئن سوق دهد.از طرف دیگر، داروهای تقلبی می‌توانند هزینه‌های اقتصادی سنگینی ایجاد کنند. بیماری که به دلیل مصرف یک فرآورده نامعتبر درمان مؤثری دریافت نکرده است، ممکن است نیازمند درمان طولانی‌تر یا مراجعه بیشتر به مراکز درمانی شود. بنابراین هزینه تقلب فقط قیمت داروی خریداری‌شده نیست؛ هزینه اصلی می‌تواند در ادامه درمان و پیامدهای ناشی از شکست درمان ظاهر شود.برای مقابله با این پدیده، سیاست‌گذار باید همزمان چند مسیر را دنبال کند. نخست، تأمین پایدار داروهای ضروری و کاهش کمبودهای مقطعی است. دوم، تکمیل سامانه‌های رهگیری و اصالت‌سنجی و اطمینان از پوشش واقعی آنها در کل زنجیره است. سوم، برخورد جدی با شبکه‌های قاچاق و تولید و توزیع داروی تقلبی است. چهارم، افزایش نظارت بر فروش اینترنتی و تبلیغات دارویی در فضای مجازی است.آموزش مردم نیز اهمیت زیادی دارد، اما نباید مسئولیت را بر دوش مصرف‌کننده گذاشت. بیمار باید بداند داروی خود را از چه مسیری تهیه کند، چگونه اصالت آن را بررسی کند و در صورت مشاهده مورد مشکوک به کجا گزارش دهد؛ اما اصل مسئولیت بر عهده ساختار نظارتی و شبکه رسمی تأمین است. نمی‌توان از شهروند انتظار داشت به آزمایشگاه تبدیل شود و اصالت یک محصول دارویی را تشخیص دهد.از سوی دیگر، داروخانه‌ها باید یکی از نقاط کلیدی کنترل زنجیره باشند. تقویت نظارت بر تأمین‌کنندگان، ثبت دقیق موجودی، کنترل ورود و خروج دارو و استفاده کامل از سامانه‌های الکترونیکی می‌تواند احتمال ورود محصول غیرمجاز را کاهش دهد. در کنار آن، آموزش کارکنان داروخانه درباره نشانه‌های داروی مشکوک و شیوه گزارش‌دهی نیز ضروری است.بخش خصوصی و شرکت‌های فناوری نیز می‌توانند در این زمینه نقش ایفا کنند. فناوری‌های رهگیری، کدهای قابل استعلام، سامانه‌های هوشمند توزیع و ابزارهای تحلیل داده می‌توانند نظارت را از حالت واکنشی خارج کنند. هرچه اطلاعات بیشتری از مسیر دارو در دسترس باشد، امکان جعل و انحراف در زنجیره کاهش پیدا می‌کند. بازار داروی تقلبی محصول یک مشکل منفرد نیست؛ نشانه‌ای از اختلال در بخشی از زنجیره تأمین و نظارت است. هرجا کمبود، اختلاف قیمت، ضعف توزیع، نظارت ناکافی و تقاضای اضطراری کنار یکدیگر قرار بگیرند، بازار غیررسمی فرصت رشد پیدا می‌کند. بنابراین اگر قرار است مقابله با داروهای تقلبی نتیجه پایدار داشته باشد، باید همزمان عرضه رسمی تقویت، مسیر توزیع شفاف، نظارت هوشمند و برخورد با شبکه‌های غیرقانونی تشدید شود.