کفایت‌سنجی ۴۴ میلیون تومان برای یک زندگی دو نفره

آرمان امروز : اگر یک خانوار دو نفره در تهران را در نظر بگیریم که هر دو، کارمند باشند و حداقل دریافتی یک فرد متأهل را دریافت کنند، مجموع درآمد ماهانه آنها حدود ۴۴ میلیون تومان خواهد بود. این مبلغ بخش مهمی از هزینه‌های ضروری را پوشش می‌دهد؛ اما با اضافه شدن هزینه‌های جانبی و معمول زندگی، شرایط متفاوت می‌شود و باید پرسید با درآمد ماهانه ۴۴ میلیونی چه سطحی از زندگی و رفاه را می‌توان برای خانواده دو نفره فراهم کرد؟

بنابراین سؤال فقط این نیست که یک خانوار با ۴۴ میلیون تومان می‌تواند هزینه‌های ضروری زندگی را پرداخت کند یا نه؛ مسئله این است که چنین درآمدی در عمل چه سطحی از زندگی و چه میزان امکان انتخاب و رفاه را برای یک خانوار دو نفره در تهران فراهم می‌کند؟

برای پاسخ به این پرسش، هزینه‌های زندگی این خانوار در سه سطح «سبد ضروری»، «سبد استاندارد» و «سبد آینده باثبات» محاسبه شده است؛ سه سطحی که از حداقل هزینه‌های لازم برای گذران زندگی تا سطحی از زندگی همراه با کیفیت، انتخاب و امکان پس‌انداز را دربرمی‌گیرند.

سبد ضروری؛ حداقل هزینه برای گذران زندگی

اولین سطح محاسبه، به هزینه‌هایی اختصاص دارد که حذف یا به تعویق انداختن آنها برای یک خانوار غیرممکن است؛ هزینه‌هایی مانند خوراک، قبوض، رفت‌وآمد، درمان و پوشاک پایه. این سبد قرار نیست تصویری از یک زندگی مطلوب یا باکیفیت ارائه دهد، بلکه نشان می‌دهد یک خانوار برای تأمین نیازهای اولیه و گذران ماهانه زندگی با چه میزان هزینه‌ای روبرو است.

در این سطح، بسیاری از هزینه‌هایی که معمولاً بخشی از یک زندگی معمولی محسوب می‌شوند، در نظر گرفته نشده‌اند؛ از سفر و رستوران گرفته تا آموزش، فعالیت‌های فرهنگی و تفریحی، خریدهای غیرضروری و حتی بخشی از هزینه‌های مربوط به کیفیت و انتخاب. به بیان ساده، سبد ضروری نشان می‌دهد یک خانوار برای گذراندن ماه و تأمین نیازهای پایه، حداقل چقدر باید هزینه کند؛ نه اینکه با این میزان هزینه، لزوماً از یک سطح مطلوب از رفاه برخوردار باشد. برای رسیدن به تصویری نزدیک‌تر از هزینه واقعی زندگی، قیمت کالاها و خدمات در تیرماه ۱۴۰۵ بررسی شد. این بررسی با بازدید میدانی از تعدادی خرده‌فروشی، بررسی قیمت‌ها در فروشگاه‌های آنلاین و مقایسه هزینه کالاها و خدمات پرمصرف یک خانوار دو نفره انجام شد. در این بررسی، هدف پیدا کردن ارزان‌ترین گزینه‌های موجود در بازار نبود؛ بلکه تلاش شد قیمت‌های متعارفی که یک خانوار شهری در خریدهای روزمره خود با آنها مواجه می‌شود، مبنای محاسبه قرار گیرد.

خوراک؛ بزرگ‌ترین سهم از هزینه ضروری

در سبد ضروری یک خانوار دو نفره، خوراک بیشترین سهم هزینه را به خود اختصاص می‌دهد. بر اساس قیمت‌های بررسی‌شده در تیرماه ۱۴۰۵، هزینه ماهانه تأمین مواد غذایی پایه برای یک زوج، بسته به میزان مصرف و انتخاب کالاها، حدود ۱۰ میلیون و ۴۰۰ تا ۱۵ میلیون و ۹۰۰ هزار تومان برآورد می‌شود. این رقم اقلامی مانند برنج، نان، گوشت، مرغ و ماهی، لبنیات، تخم‌مرغ، حبوبات، میوه و سبزیجات را دربرمی‌گیرد. اهمیت این رقم فقط در بزرگی آن نیست؛ بلکه در تأثیری است که هزینه خوراک بر سایر انتخاب‌های خانوار می‌گذارد. وقتی سهم قابل توجهی از درآمد صرف تأمین مواد غذایی می‌شود، خانوار برای کنترل هزینه‌ها معمولاً ابتدا سراغ تغییر الگوی خرید می‌رود؛ خرید گوشت و اقلام گران‌تر را کاهش می‌دهد، برندهای ارزان‌تر را جایگزین می‌کند، تنوع مواد غذایی را کم می‌کند یا مقدار خرید برخی اقلام را پایین می‌آورد. به این ترتیب، فشار هزینه خوراک لزوماً خود را در حذف یکباره یک کالا نشان نمی‌دهد؛ گاهی به‌تدریج و در قالب تغییر کیفیت و تنوع سفره خانوار ظاهر می‌شود.

هزینه واقعی زندگی یک خانوار دو نفره در تهران

* نسبت نان لواش به تافتون مساوی فرض شده است. نسبت قند به شکر ۷۰ به ۳۰؛ میوه بر اساس سبد ترکیبی فصلی (جمع وزنی هزینه هر قلم، نه میانگین ساده قیمت‌ها) محاسبه شده است، چون میانگین ساده بین اقلام ارزان (هندوانه) و گران (گیلاس) گمراه‌کننده است.

مسکن و قبوض

* قبوض آب، برق و گاز در ایران هر ۵۰ روز صادر می‌شوند، نه ماهانه؛ مبلغ هر قبض بر بازه صدور آن تقسیم شده است. در صورت اجاره‌نشین بودن، بسته به منطقه تهران، هزینه اجاره می‌تواند ۱۵ تا ۳۰ میلیون تومان یا بیشتر به این جدول اضافه کند.

هزینه حمل‌ونقل

برای یک زوج شاغل، هزینه رفت‌وآمد یکی از مخارج ثابت ماهانه است؛ اما میزان آن به داشتن یا نداشتن خودرو بستگی دارد. در سناریوی بدون خودرو، با فرض استفاده روزمره از مترو و اتوبوس و استفاده محدود از تاکسی و تاکسی اینترنتی، هزینه ماهانه حمل‌ونقل حدود یک میلیون و ۶۰۰ هزار تومان برآورد می‌شود. در مقابل، در سناریوی مالکیت خودرو، با در نظر گرفتن هزینه سوخت، تعویض روغن، سرویس دوره‌ای، بیمه شخص ثالث و سهمی برای تعمیرات احتمالی، هزینه ماهانه حدود یک میلیون و ۶۱۰ هزار تومان خواهد بود. بنابراین در این محاسبه، اختلاف هزینه مستقیم دو شیوه رفت‌وآمد ناچیز است و به همین دلیل، سناریوی بدون خودرو مبنای محاسبه سبد ضروری قرار گرفته است. البته این مقایسه هزینه خرید خودرو، افت ارزش آن و هزینه‌های سنگین‌تر و غیرمنتظره تعمیرات را در نظر نمی‌گیرد.

– بدون خودرو:

۴۴ میلیون تومان برای یک زندگی دو نفره کافی است؟

– با خودرو:

* در این گزارش، رقم «سبد ضروری بدون خودرو» مبنای محاسبه نهایی قرار گرفته است.

درمان و بهداشت؛ هزینه‌ای که همیشه قابل پیش‌بینی نیست

هزینه درمان برخلاف بسیاری از مخارج روزمره، ماهیت ثابتی ندارد و ممکن است در یک ماه تقریباً صفر و در ماهی دیگر چند برابر شود. برای یک خانوار دو نفره، با در نظر گرفتن ویزیت پزشک، دارو، آزمایش‌های ضروری و سهمی برای هزینه‌های درمانی پیش‌بینی‌نشده، این سرفصل در حالت عادی حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار تا یک میلیون و ۹۰۰ هزار تومان در ماه برآورد شده است. این رقم هزینه‌های سنگین بیماری یا درمان‌های تخصصی را شامل نمی‌شود؛ با این حال، حتی یک بیماری ساده که نیاز به ویزیت و دارو داشته باشد یا یک مراجعه فوری به دندان‌پزشکی می‌تواند هزینه این بخش را در همان ماه حدود دو تا سه میلیون تومان افزایش دهد. به همین دلیل، هزینه سلامت در سبد ضروری بیشتر از آنکه یک رقم ثابت باشد، هزینه‌ای است که باید برای وقوع آن در بودجه خانوار جایی در نظر گرفت.

* اقلام بهداشتی شخصی برای پرهیز از دو بار محاسبه، در بخش مسکن/قبوض به‌عنوان «لوازم بهداشتی منزل» لحاظ شده است.

هزینه سلامت «رویدادمحور» است. در ماه بدون بیماری، هزینه در همین بازه می‌ماند؛ اما یک سرماخوردگی نیازمند ویزیت و دارو، یا یک نوبت اورژانسی دندان‌پزشکی، می‌تواند این سرفصل را در همان ماه دو تا سه میلیون تومان بالاتر ببرد.

پوشاک؛ خرید فصلی و بر حسب نیاز ضروری

پوشاک در سبد ضروری به معنای خرید لباس بر اساس مد یا تنوع نیست؛ بلکه هزینه‌ای است که برای تأمین لباس و کفش مورد نیاز و جایگزینی اقلام فرسوده در طول سال باید پرداخت شود. برای یک زوج، مجموع این هزینه‌ها در سال حدود ۱۰ میلیون و ۹۰۰ تا ۱۸ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان برآورد شده که با سرشکن کردن آن در ۱۲ ماه، معادل حدود ۹۰۸ هزار تا یک میلیون و ۵۵۰ هزار تومان در ماه است.