سرمقاله روزنامه شرق/ آیا علم نویدبخش صلح و پیشرفت است؟ | آخرین خبر

در عصر روشنگری، خوش‌بینی زیادی نسبت به علم وجود داشت. روشنفکران این عصر تصور می‌کردند با پایان یافتن عصر سنت و متافیزیک، شاهد دورانی خواهیم بود که علم، پیشرفت و خوشبختی برای انسان به بار می‌آورد و شرارت را کاهش می‌دهد؛ چون شرارت ریشه در جهالت دارد و علم با روشنگری و از بین بردن جهالت، خوشبختی برای انسان ایجاد می‌کند. انباشت دانش وسیله‌ای برای افزایش قدرت انگاشته شد و به گمان آن‌ها، قدرت نیز شادی به بار می‌آورد. متفکران این عصر معتقد بودند با پیشرفت علم، انسان‌ها خود و محیطشان را بهتر می‌شناسند و زمینه پیشرفت و صلح فراهم می‌شود. به باور این افراد، علم و پیشرفت توقف‌ناپذیر است. این نگاه هم وجود داشت که با پیشرفت علم، نابرابری کاهش پیدا می‌کند.

در قرن نوزدهم، روشنفکران و متفکران رابطه علم و پیشرفت را تصدیق می‌کردند، اما نه به شدت گذشته. افزایش دانش بر همه جنبه‌های زندگی اثر می‌گذارد، اما این به آن معنا نیست که یک قانون پیشرفت اجتماعی ثابت وجود دارد. در این میان، کسانی هم بودند که به پیشرفت اعتقاد نداشتند. خلاصه اینکه متفکران بعد از قرن هجدهم هم بر این باور بودند که با علم می‌توان به پیشرفت‌هایی رسید، اما به شرط اینکه چیزی مانع تحقق آن نشود.

از اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، این بحث پیش آمد که علم، به‌ویژه علم ابزاری، می‌تواند شر ایجاد کند؛ شری که جان انسان‌های بسیاری را می‌گیرد. اینکه انسان از علم برای صلح، پیشرفت و خوشبختی استفاده می‌کند، هم به اندازه کافی متقاعدکننده نیست و هم بسیار خوش‌بینانه بود. جامعه‌شناسان کلاسیک نسبت به علم خوش‌بین بودند، اما علم را فقط علوم طبیعی نمی‌دانستند.

آیا علم نویدبخش صلح و پیشرفت است؟

آن‌ها به این موضوع توجه کردند که علم و دانش در اختیار همگان نیست و برخی نخبگان آن را در اختیار دارند و دیگران باید به این نخبگان رجوع کنند. جامعه‌شناسی فرزند روشنگری است، اما در مواجهه انتقادی با روشنگری قرار دارد؛ هرچند رویکرد انتقادی را نیز روشنفکران قرن هجدهم در اختیار جامعه‌شناسان قرار دادند. …