ناسیونالیسم دموکراتیک

نگاهی به خوانش داوود فیرحی از تاریخ و هویت ایرانی در ششمین سال درگذشتش به قلم؛ اکبر محمدی؛ هیأت علمی پژوهشکده اندیشه دینی معاصر

یکی از نکات مهم در اندیشه مرحوم دکتر داود فیرحی، تمایز میان «ایران» و «ایرانشهری» است؛ تمایزی که نادیده گرفتن آن می‌تواند به خلط میان واقعیت ایران معاصر و یکی از روایت‌های تاریخی درباره آن بینجامد. از نظر فیرحی، «ایران» سرزمین این‌جا و اکنون ماست؛ جامعه‌ای متکثر که قومیت‌ها، نژادها، گویش‌ها، زبان‌ها، مذاهب و ادیان گوناگون را در خود جای داده و مجموعه‌ای از تجربه‌های تاریخی و فرهنگی متفاوت را دربرمی‌گیرد. در مقابل، «ایرانشهری» نه خودِ این واقعیت اجتماعی، بلکه روایتی از تاریخ و هویت ایران است؛ روایتی در کنار روایت‌های دیگر که می‌تواند در فهم و بازسازی هویت ایرانی سهم داشته باشد، اما نباید با تمامیت ایران یکی انگاشته شود. بنابراین، سخن گفتن از ایرانشهری، به‌خودی‌خود به‌معنای سخن گفتن از همه ابعاد ایران نیست و هیچ روایت تاریخی نمی‌تواند به‌تنهایی نماینده تمامیت جامعه ایرانی باشد.

فیرحی بر این اساس، با تبدیل روایت ایرانشهری به طرحی ایدئولوژیک برای احیای نظم سیاسی گذشته موافق نیست. از نظر او، این روایت تا هنگامی که در قلمرو تأملات فلسفی و پژوهش تاریخی باقی بماند، می‌تواند در کنار دیگر روایت‌ها به فهم ایران و تجدد آن کمک کند؛ اما هنگامی که از این قلمرو خارج شود و بر احساسات باستان‌گرایانه و ناسیونالیسم رادیکال تکیه کند، ممکن است به ایجاد دوگانه‌ها و شکاف‌های تازه، به‌ویژه میان دیانت و ملیت، بینجامد. مسئله در این‌جا نفی مطالعه ایرانشهری یا انکار ظرفیت‌های فکری آن نیست، بلکه پرهیز از تبدیل یک روایت تاریخی به الگوی انحصاری هویت و سیاست است. فیرحی احیای سیاسی ایرانشهری را از این حیث مخاطره‌آمیز می‌داند و آن را با احیای خلافت مقایسه می‌کند؛ زیرا هر دو می‌توانند به‌جای حل مسائل جامعه معاصر، زمینه‌ساز گسل‌های جدید شوند. از این منظر، روایت تاریخی زمانی می‌تواند برای جامعه امروز ثمربخش باشد که امکان گفت‌وگو و فهم تکثر را فراهم کند، نه آنکه به معیاری برای طرد روایت‌ها و هویت‌های دیگر تبدیل شود. …