شکست توأمان

از زمانِ پیدایش علم اقتصاد مدرن، همواره دوگانه‌ای در مباحث اقتصادی حضور داشته است: دوگانه «بازار-دولت». در دو سمت این کارزار طرفداران بازار آزاد و دولت‌گرایان جاخوش کرده‌اند. این نزاع، گویی نزاعی ابدی است؛ نزاعی ابدی میان دو قطب ستیهنده که هیچ سر سازگاری با یکدیگر ندارند. همواره پرسش این بوده است: «اولویت با بازار است یا دولت؟». آیا پرسشِ درست این است یا صرفا فریبی است برای رانت‌جویی؟ لازم نیست این پرسش را منحل کرده و پرسش‌های حقیقی را جایگزین آن کنیم؟

در ادبیات علم اقتصاد و مباحث اقتصاد بخش عمومی و سیاستگذاری، بسیار از «شکست بازار»گفته می‌شود؛ وضعیت‌هایی که در آن کژکارکردی‌های نظام بازار باعث می‌شود نظم بازار نتواند به تخصیص بهینه منابع بپردازد. شکست بازار وضعیتی را نشان می‌دهد که در آن، بازار دیگر «کارآ» نیست و نمی‌تواند به اهداف مطلوب خود برسد. تعریف فنی‌تر شکست بازار براساس بهینه پارتو این است: شکست بازار وضعیتی را ایجاد می‌کند که در آن تخصیص کالاها کارآ نیست و می‌توان شرایطی پیدا کرد که در آن بهتر شدن وضع یک نفر بدون بدتر شدن وضع دیگری ممکن باشد.

موارد شکست بازار بسیار‌ند و عناوین مهم آن در ادبیات چنین است:

۱. کالاهای عمومی: کالاهایی‌اند که مصرف یک نفر، دسترسی دیگران را کاهش نمی‌دهد (غیررقابتی) و نمی‌توان کسی را از مصرف آن محروم کرد (غیرقابل‌استثنا). به همین دلیل، بازار انگیزه‌ای برای تولید بهینه آنها ندارد و مقدار تولید کمتر از بهینه اجتماعی است؛ از جمله کالاهای عمومی می‌توان به امنیت عمومی، فضای سبز شهری و حمل‌ونقل عمومی اشاره کرد.

۲. اثرات خارجی: هزینه‌ها یا منافعی هستند که در قیمت بازار منعکس نمی‌شوند. مثال کلاسیک: زنبوردار و باغ سیب؛ زنبورها به باغ مجاور گرده‌افشانی می‌کنند (منفعت مثبت برای باغدار) اما این منفعت در قیمت عسل لحاظ نمی‌شود. اثرات خارجی منفی نیز وجود دارد؛ مانند آلودگی کارخانه که هزینه‌اش را جامعه می‌پردازد، نه تولیدکننده.

۳. انحصار: بازار همواره رقابتی نیست و در صورت نبود رقابت کامل، بازار از کارآیی فاصله خواهد گرفت و رفاه از دست رفته (زیان مرده) رخ خواهد داد. برای مثال، انحصار طبیعی یا انحصار پلتفرمی باعث خواهند شد (در برخی از سناریوها) قیمت بیشتر و مقدار تولید کمتر از وضعیت بازار رقابت کامل باشد. …