یکشنبه, ۲۷ خرداد, ۱۴۰۳ / 16 June, 2024
مجله ویستا

شیوه‏های تبلیغی پیامبر(ص)


هر مکتبی پیامی برای جامعه دارد و مردم را به پذیرش آن فرامی‏خواند و در این جهت از روش‏های ویژه‏ای بهره می‏جوید که بااهداف اصلی آن مکتب وابسته است. تمامی پیامبران از حضرت‏آدم(ع) تا منجی بشریت‏حضرت خاتم(ص) از جانب خداوند مبعوث شدندتا انسان را از ظلمت و جهل به نور علم و هدایت و از تنگنای‏طبیعت‏به وادی بی‏انتهای معنویت و از ظلم و شقاوت به عدل وکرامت و از پرستش بت‏ها به عبادت خدا و از اطاعت اغیار و اشراربه استجابت اولیا و رسولان رهنمون شوند. پیام الهی پیامبران رابا توجه به شرایط اجتماعی و فرهنگی جوامع بر سه محور توحید،نبوت و معاد پایه‏گذاری شده است. وجه تمایز این دعوت‏ها درکیفیت‏بیان آن محورها و تبیین مسایل فرعی مطابق فهم و شعورمردم است. گرچه روش تبلیغی هر یک از پیامبران دارای ارزش ویژه‏خود می‏باشد. اما در این نوشتار تنها به شیوه‏های تبلیغی پیامبر خاتم(ص)خواهیم پرداخت.
عرب پیش از اسلام
در آغاز به طور اختصار وضع جهان عرب و وقایع تاریخی و اجتماعی‏عرب جاهلیت را از نظر می‏گذرانیم.جملات کوتاه و گهربار امیرالمؤمنین(ع) تا حدودی روشنگر اخلاق وروحیات جامعه عرب پیش از اسلام و شاهد زنده‏ای بر انحطاط فکری وفساد اخلاقی آنان است. (۱) ایشان می‏فرمایند: خداوند، محمد(ص) را بیم دهنده جهانیان و امین وحی و کتاب خودمبعوث کرد و شما گروه عرب در بدترین آیین و پست‏ترین جاها به‏سر می‏بردید. در میان سنگلاخ‏ها و مارها اقامت داشتید، آب‏های‏لجن‏آلود می‏آشامیدید و غذاهای خشن (مانند آرد هسته خرما وسوسمار) می‏خوردید و خون یکدیگر را می‏ریختید. و از خویشاوندان‏دوری می‏کردید.بت‏ها در میان شما برپا بود و از گناهان اجتناب نمی‏کردید. (۲) قرآن نیز این موضوع را گوشزد و می‏فرماید: (و کنتم علی شفا حفره من النار فانقذکم منها). (۳) جریان «اسعدبن زراره‏» نیز می‏تواند روشن‏گر بسیاری از نقاطزندگی مردم حجاز باشد. (۴) رسول گرامی(ص) در پاسخ به پرسش او دوآیه زیر را تلاوت فرمودند. دقت در معنای این آیات به خوبی وضع‏آن دوران را روشن می‏سازد. (قل تعالوا اتل ما حرم ربکم علیکم الا تشرکوا به شیئا وبالوالدین احسانا ولا تقتلوا اولادکم من املاق نحن نرزقکم وایاهم ولا تقربوا الفواحش ما ظهر منها و ما بطن ولا تقتلواالنفس التی حرم الله الا بالحق ذلکم وصاکم به لعلکم تعقلون ولاتقربوا مال الیتیم الا بالتی هی احسن حتی یبلغ اشده و اوفواالکیل والمیزان بالقسط لا نکلف نفسا الا وسعها و اذا قلتم‏فاعدلوا و لو کان ذا قربی و بعهد الله اوفوا ذلکم وصاکم به‏لعلکم تتقون. (۵) مضمون‏های این دو آیه گواه بر این است که تمامی این خصلت‏های‏ناروا دامن‏گیر توده عرب بود و برای همین جهت رسول خدا(ص) نخست‏این دو آیه را تلاوت کرد تا اهداف رسالتش معلوم شود. (۶) تفکر اعراب در باره خداوند و معاد بسیار خرافی و افسانه پرستی‏بسیار رایج‏بود. زن ضعیف بود و تحقیر و مظلوم واقع می‏شد. آنان قبایلی پراکنده و ملتی خموش و راکد بودند. (۷) نه از علم ومذهب در بین آنان نشانی بود (۸) و نه از سواد بهره‏ای برده‏بودند. (۹) در چنین جامعه‏ای پیامبر گرامی‏اسلام(ص) مبعوث گشت. او عرب را ازتاریکی‏ها به سوی نور هدایت کرد. و از آنان امتی پدید آورد که‏از گمنامی به سوی شهرت و از سستی به سوی بیداری و از پستی به‏سوی فراز رفتند. و هنوز یک قرن نگذشته بود که یک پای در هند ویک پای دیگر در اندلس نهادند. (۱۰)
عوامل موفقیت تبلیغی پیامبر(ص)
قبل از بررسی روش‏های تبلیغ، به شناسایی عواملی که موجب توفیق‏پیامبر گرامی اسلام(ص) شد، می‏پردازیم: اولین رکن مهم در تبلیغ‏پیامبر(ص) ویژگی‏های برتر پیام ایشان بود.
معارف برتر
اگر محتوای پیام رسول خدا(ص) دارای این ویژگی‏ها نبود، حتی درصورت وجود زمینه مساعد، تبلیغ یک تلاش کور و بی‏حاصل بود. این ویژگی‏ها عبارتند از:
اول: قابلیت اثبات و استدلال
پیامبر(ص) پیام خویش را با منطق و استدلال بیان می‏فرمود. معارف‏دینی زمینه پذیرش عقلی داشت و ابهام‏ها و تاریکی‏ها را از اذهان‏می‏زدود.
دوم: هم‏سویی با احساسات عالی
اقناع احساسات متعالی از سوی اسلام موجب شد تا افراد به سهولت‏در راه هدف‏های مکتب فداکاری کنند و جان‏هایشان را ضامن اجرای‏احکام مکتب قرار دهند.
سوم:هماهنگی با نیازهای بشر
هماهنگی معارف دینی با نیازهای فطری و طبیعی بشر باعث‏شد تانه تنها وحی آسمانی را عقل‏ها بپذیرند، بلکه در عمق روح بشر هم‏رسوخ کند هم چنان که قرآن می‏فرماید: (و یخرون للاذقان یبکون ویزیدهم خشوعا). (۱۱)شناخت دقیق و همه جانبه مخاطبین
از اصول مهم تربیتی واقع‏بینی است. در هر تبلیغ كارآمد در آغازباید ویژگی‏های مخاطب را به خوبی شناخت.آن گاه با رفع موانع وبه كارگیری عوامل مؤثر و مراقبت مستمر زمینه پیشرفت معارف‏دینی را فراهم آورد. پیامبر گرامی(ص) در میان عرب رشد و نمو كرده، با اوضاع جامعه‏آشنا و از معیارها و امور مورد توجه آن‏ها باخبر بود. همین امر باعث‏شد تا پیامبر(ص) بتواند زمینه مناسب بیان مطالب‏خود را مهیا كنند. در این جا به پاره‏ای از روش‏هایی كه پیامبر(ص) به كار بست تابتواند در مخاطب زمینه مساعدی به وجود آورد، اشاره می‏شود. مهمترین آن‏ها عبارتند از:
اول: شناخت ظرفیت مخاطبین و آمادگی مخاطبین
باید دانست كه همه مخاطبین از آن‏چنان ظرفیتی برخوردار نیستندكه در وهله نخست‏به دعوت، پاسخ مثبت دهند. پیامبر نیز با توجه‏به همین نكته اقدام به تبلیغ فرمود. اذیت و آزارهای فراوان رابه جان خرید و از دعوت به اسلام دست‏بر نداشت. (۱۲) همچنین افراداز ظرفیت‏ها و استعدادهای متفاوتی بهره‏مندند. لذا پیامبرگرامی(ص) با عنایت كامل به میزان پذیرش و استعداد هر فرد،دعوت خود را ابلاغ می‏فرمودند. تبلیغی كه از انعطاف برخوردارنباشد، ناكارآمد و خستگی آور است. پیامبر گرامی در این باره‏می‏فرمایند: «امرنا معاشر الانبیاء ان نكلم الناس بقدر عقولهم‏». (۱۳) دوم: ارتباط سازنده با همه اقشار و جاذبه قوی
حضرت رسول(ص) با اقشار و همه گروه‏های سنی ارتباط داشت. دعوت پیامبر(ص) پیر و جوان، زن و مرد، فقیر و غنی، باسواد وبی‏سواد، را شامل می‏شد. قرآن در این باره می‏فرماید: (رحمه للعالمین); (۱۴)(هدی للناس) (۱۵) ; (كافه للناس); (۱۶) (للعالمین نذیرا). (۱۷)
سوم: استفاده از روش‏های مناسب
روش هدایت پیامبر(ص) برای همه گروه‏ها و طبقات یكسان نبوده وهر گروه یا فردی را به شیوه‏ای خاص دعوت می‏فرمود. گاه فردی بایك جرقه هدایت می‏شد و گاه موج و تلاطمی شدید برای دعوت، ضرورت‏داشت. برای دعوت اهل كتاب، بر مشتركات تاكید و كافران را به‏تفكر و تامل و خردورزی دعوت می‏فرمود.
چهارم: توجه به نیازهای بشری، زمینه مناسب ابلاغ
هر فرد آن هنگام تعادل و توازن خویش را باز می‏یابد كه نیازهای‏جسمی و روحی او تامین شده باشد.قرآن می‏فرماید: (فلیعبدوا رب هذا البیت الذی اطعمهم من جوع و امنهم من‏خوف). (۱۸) این آیه شاهد بر این مطلب است كه خداوند با عنایت‏به‏رفع دو نیاز طبیعی بشر امر به پرستش می‏كند در متون اسلامی نیزاین نكته مورد توجه قرار گرفته است. امیرالمؤمنین(ع)می‏فرماید: «ان للقلوب شهوه و اقبالا و ادبارا فاتوها من قبل شهوتها واقبالها فان القلب اذا اكره عمی‏». (۱۹) قلب آدمی دارای (دو حالت) در میل و رغبت و اكراه و تنفر است. از در میل و رغبت آن وارد شوید چرا كه روح و روان آدمی وقتی‏چیزی را ناخوش دارد نابینا می‏شود.
ویژگی‏های مبلغ
ویژگی‏های فردی پیامبر(ص) از مهم‏ترین عوامل توفیق حضرت به شمارمی‏آید. هیچ تبلیغی بالاتر از شایستگی مبلغ و عمل به گفتار خودنیست. امام صادق(ع) در روایتی شرایطی را كه برای پیشبرد هر كاری واز جمله تبلیغ دین است را چنین بر می‏شمارد. «فاذا اجتمعت النیه والقدره و التوفیق و الاصابه و هنالك تمت‏السعاده‏». (۲۰) هنگامی كه نیت و قدرت و توفیق و صائب بودن در عملی جمع شدندسعادت و وصول به هدف حاصل شده است. اگر چه این ویژگی‏ها تمام وكمال در پیامبر(ص) بوده است، برای آشنایی كامل شرح بیشتری رامی‏آوریم.
آگاهی و تبلیغ عالمانه
پیامبر(ص) برای تبلیغ اسلام وحی الهی را می‏شناخت و به تمام‏زوایای آن آگاهی داشت. بدون تكیه بر این و آن، سخنانش رامی‏گفت و هیچ‏گاه از ظن و گمان‏های پوچ پیروی نمی‏كرد. قرآن نیزمی‏فرماید: (ولا تقف ما لیس لك به علم...). (۲۱) و قرآن گواه صدق و درستی گفتار را برهان و دلیل می‏داند ومی‏فرماید: (قل هاتوا برهانكم ان كنتم صادقین). (۲۲) امیرالمؤمنین علی(ع) در این باره می‏فرماید: «علیكم بالدرایات لا بالروایات‏». (۲۳) آیت و بینش و دقت را فرا روی خود قرار دهید نه نقل قول‏های‏بررسی نشده را.
باور و ایمان مبلغ
آن‏چه در تمام مراحل تبلیغ مدد كار حضرت بود، باور قلبی او به‏هدفش بود. بالاترین عامل توفیق تبلیغی پیامبر(ص) استقامت وپشتكار او است كه از ایمان و باور او به هدف مقدسش نشات‏گرفته است.
عمل به گفتار
پیامبر(ص) همواره، بیش از همه به دستورات دینی كه آن را ابلاغ‏می‏فرمود، عمل می‏كرد. با این روش هم اطمینان و اعتماد مخاطب راجلب می‏كرد و هم ثابت می‏نمود كه عمل به دستورات دینی كار مشكلی‏ نیست. علاوه بر این اگر سخن از فردی عامل باشد بر قلب و جان اثرمی‏گذارد. هم‏چنان كه فرموده‏اند:«ان الكلام اذا خرج من القلب دخل فی القلب و اذا خرج من‏اللسان لم یتجاوز الاذان‏».
مدارا و ملایمت در ابلاغ
یكی از عواملی كه پیامبر را موفق كرد خلق نیكو و رفتار پر ازعطوفت آن حضرت بود. ایشان پیام را با نرمی و مدارا تبلیغ‏می‏كرد، لذا جاذبه و كشش بیشتری در میان مخاطبان داشت. قرآن دراین باره می‏فرماید:(فبما رحمه من الله لنت لهم ولو كنت فظا غلیظ القلب لانفضوامن حولك...). (۲۴) در جایی كه اساس و مبانی دین ثابت است، نرمش‏می‏تواند در موفقیت تبلیغ مؤثر باشد. به همین جهت وقتی‏پیامبر(ص)، امیر مومنان(ع) و معاذ را برای تبلیغ به یمن‏روانه می‏سازد می‏فرماید: «انطلقا فبشرا ولا تنفرا و یسرا ولا تعسرا» (۲۵) مردم را مژده و بشارت دهید و آن‏ها را از خود مرانید، بر آن‏هاسهل و آسان بگیرید نه سخت و دشوار. و حضرت صادق(ع) نیز می‏فرماید: «فرغبوا الناس فی دینكم‏» (۲۶) «مردم را در دین و عقاید خود «ترغیب و تشویق‏» نمایید». خیرخواهی برای مردم قرآن شریف در وصف پیامبر(ص) می‏فرماید: (لقد جائكم رسول من انفسكم عزیز علیه ما عنتم حریص علیكم‏بالمؤمنین روف رحیم). (۲۷)
تواضع
خداوند در اولین دستور برای آشكار كردن دعوت به پیامبر(ص)می‏فرماید: (و انذر عشیرتك الاقربین و اخفض جناحك لمن اتبعك من‏المؤمنین). (۲۸) «نخست‏خویشاوندان نزدیك را انذار كن، آن‏گاه پر و بال رحمت رابر تمام پیروان با ایمانت‏به تواضع بگستران‏». این فروتنی وعدم ابراز انانیت و منیت از روش‏های مهم تبلیغی پیامبر محسوب‏می‏شود.
ابلاغ مرحله‏ای و گام به گام
اگر پیامبر(ص) تمام مطالب را یك باره با مخاطبین خود در میان‏می‏گذاشت هرگز نمی‏توانست انتظار نتیجه‏ای داشته باشد. ایشان‏همواره می‏فرمودند كه نمی‏توان در وهله نخست تكالیف بزرگ را بردوش مخاطبین نهاد. حتی دستورات شرعی هم به تدریج ابلاغ شده‏چنان كه فرمودند: «یا علی ان هذا الدین متین فاوعل فیه برفق و... ان المنبت لاظهرا ابقی ولا ارضا قطع‏». «ای علی، این دین، دین متینی است پس در آن به آرامی وارد شو،و بدان، كسی كه افراط و زیاده‏روی كند نه راهی را می‏پیماید نه‏پشتی برای خود باقی می‏گذارد».
پشتكار و اراده
پیامبر(ص) پس از آن كه پیام توحید خویش را به گوش مردم رساندهیچ‏گونه سازشی در این مسیر را روا ندانست. استقامت و تداوم آموزش و نظارت مستمر باعث موفقیت پیامبر(ص)شد. او در تمام لحظات زندگانی لحظه‏ای از تاكید بر رسالت‏خویش‏غافل نشد.صبر و سعه صدر
آن چه باعث‏شد تا پیام نبی اكرم(ص) نفوذ بیشتری داشته باشدسعه صدر ایشان بود. پیامبر(ص) بسیاری از راه‏ها را با نیروی‏صبر پیمود و در راه تبلیغ از حربه صبر و استقامت‏بهره برد. خدای متعال در قرآن می‏فرماید:لتبلون فی اموالكم و انفسكم و لتسمعن من الذین اوتواالكتاب‏من قبلكم و من الذین اشركوا اذی كثیرا و ان تصبروا و تتقوافان ذلك من عزم الا مور). (۲۹) یقینا شما با مال و جان آزمایش خواهید شد. و از كسانی كه پیش‏از شما كتاب آسمانی بر آن‏ها نازل شد و از مشركان زخم زبان‏خواهید شنید، و اگر صبر و تقوا پیشه كنید، یقینا چنین چیزی‏سبب قوت اراده در كارها است. در تمام مواردی كه قرآن دعوت به صبر فرموده است، در باره دین‏بوده است.
ویژگی‏های سلبی پیامبر(ص)
دوری از تكلف: پیامبر(ص) در راه رساندن وحی الهی از هر گونه تكلفی به دوربود. همین امر باعث می‏شد تا فهم مطالب بر مردم آسان گشته، باآغوش باز پذیرای مسایل دین باشند، ایشان در این باره‏می‏فرمودند:«نحن معاشر الانبیاء و الاولیاء براء من التكلف‏». (۳۰) «ما گروه پیامبران از تكلف به دور هستیم‏».
پرهیز از تعصبات قومی و فامیلی
یكی از ویژگی‏های پیامبر(ص) در تبلیغ دین، این بود كه در قیدگرایش‏های خویشی و گروهی و قومی اسیر نگشت. همین آزادگی ازوابستگی‏ها باعث‏شد تا نبی اكرم(ص) بتواند حقیقت را آن‏طور كه‏شایسته است‏به گوش مخاطبان برساند. (۳۱)
پرهیز از شتابزدگی
از اصول مهمی كه پیامبر(ص) در دوران بیست و سه ساله تبلیغش‏رعایت می‏فرمود، این بود كه هرگز كاری را بدون طرح و ارزیابی‏دقیق انجام نمی‏داد. بلكه با دقت و ژرف‏اندیشی، موقعیت وامكانات را سنجیده آنگاه به آن كار اقدام می‏نمود. صلح حدیبیه‏یكی از این موارد بود كه نتایج‏بسیار پرارزشی را به دنبال‏داشت.
عوامل بیرونی توفیق تبلیغی پیامبر(ص)
پیامبر(ص) با شناخت روحیات مخاطبین خود شیوه‏های گوناگونی برای‏تبلیغ داشت كه آن را ارائه می‏داد.بعضی از این شیوه‏ها عبارتنداز:
حكمت
برخی افراد دارای روحیه‏ای منطقی هستند و مسایل را جز از راه‏برهان و استدلال و فكر نمی‏پذیرند اینان را نمی‏توان با انگیزش ویا مهار احساسات به راه آورد. پیامبر(ص) نیز چنین شیوه‏ای رادر بعضی موارد به كار می‏بست. قرآن نیز روش دعوت پیامبر(ص) رااین چنین معرفی می‏فرماید: (هوالذی بعث فی الا میین رسولا منهم یتلوا علیهم ایاته و یزكیهم‏و یعلمهم الكتاب والحكمه و ان كانوا من قبل لفی ضلال مبین). (۳۲)
موعظه
یكی از راه‏های دعوت و جلب قلوب، استفاده از موعظه است. پیامبر(ص) برای جذب افرادی كه دارای احساسات و عواطفی جوشان‏بودند و همچنین بیداری عمومی از موعظه بهره می‏بردند. امیرالمؤمنین علی(ع) در تعریف موعظه می‏فرمایند: «المواعظ صقال النفوس و جلاء القلوب‏». (۳۳) «ثمره الوعظ الانتباه‏». (۳۴)
مواعظ پیامبر(ص) عمدتا در باره تقوا، زهد، دنیا، طول امل،هوای نفس، عبرت از گذشته، اهوال مرگ و قیامت و... بوده است.
تفاوت موعظه و حكمت
حكمت تعلیم و موعظه تذكار است. حكمت‏برای آگاهی و موعظه برای‏بیداری است. حكمت مبارزه با جهل و موعظه مبارزه با غفلت است. سر و كار حكمت‏با عقل و فكر است و سر و كار موعظه با دل وعاطفه است. حكمت‏یاد می‏دهد و موعظه یادآوری می‏كند. حكمت‏برموجودی ذهن می‏افزاید و موعظه ذهن را برای بهره‏برداری ازموجودی خود آماده می‏كند، حكمت چراغ و موعظه باز كردن چشم است،حكمت‏برای اندیشیدن است و موعظه برای به خود آمدن. حكمت زبان عقل است و موعظه پیام روح. (۳۵)
استفاده از ابزار اقناعی در تبلیغ
سخت‏ترین مرحله در دوران تبلیغ پیامبر(ص) تغییر و تصرف درعقیده عرب‏ها و مشركان بود. زیرا آنان افرادی غالبا متعصب وبعضا عنود بودند. امام صادق(ع) نیز با توجه به همین نكته‏می‏فرماید: «ازاله الجبال اهون من ازاله القلب عن موضعه‏». (۳۶) حركت دادن كوه‏ها از برطرف كردن باورهای قلبی افراد آسان‏تراست. پیامبر(ص) برای كسب موفقیت در امر تبلیغ مواردی چند رارعایت می‏فرمود:
احترام به آزادی
از آن‏جا كه نمی‏توان باور و عقیده را با زور و اكراه منتقل‏كرد، باید تبلیغ در جوی آرام و آزاد باشد و مخالف، فرصت اظهارعقیده را داشته باشد. پیامبر(ص) نیز این نكته را رعایت‏می‏فرمود. قرآن هم در این باره می‏فرماید: (لست علیهم بمصیطر). (۳۷) (لا اكراه فی الدین قد تبین الرشد من الغی). (۳۸)
احترام به شخصیت
پیامبر(ص) حتی اگر ناچار به مجادله بود اما همیشه از مشاجره وكوچك شمردن مخاطب احتراز می‏فرمود.هرگز در اولین برخورد باورافراد را تمسخر نمی‏كرد. امیرمومنان(ع) نیز می‏فرماید: «الافراط فی الملامه یشب میزان اللجاج‏». (۳۹) افراط و زیاده‏روی در سرزنش موجب شعله‏ور شدن آتش عناد می‏شود.قرآن كریم نیز در باره این نكته روانی و اخلاقی می‏فرماید: (و قل لهم فی انفسهم قولا بلیغا) (۴۰)بعضی از تفاسیر آیه را این‏گونه معنا می‏كنند: (۴۱) «در خلوت و تنهایی با آنان گفتاری رسا و مؤثر بگو».
تفاهم و تكیه بر مشتركات
پیامبر(ص) در سراسر دوران تبلیغ خویش بحث را از جایی كه موردپذیرش طرف مقابل بود آغاز می‏كرد. این شیوه سازنده به ویژه درمواجه با اهل كتاب به كار گرفته می‏شد.
بهره‏گیری از خطابه
یكی از ابزاری كه پیامبر(ص) در تبلیغ معارف دینی و بیداری‏مردم از آن بهره‏برداری می‏كرد، خطابه است.شهید بزرگوار آیه‏الله مطهری(ره) در باره خطابه و موعظه چنین‏گفته‏اند: «سر و كار خطابه نیز با احساسات است اما خطابه برای تهییج وبی‏تاب كردن احساسات است و موعظه برای رام كردن و تحت‏سلطه‏درآوردن. خطابه آن‏جا به كار می‏آید كه احساسات خمود و راكد است و موعظه‏آن‏جا ضرورت پیدا می‏كند كه شهوات و احساسات خودسرانه عمل‏می‏كند، خطابه احساسات غیرت و حمیت و سلحشوری و عصبیت و شرافت‏و كرامت و خدمت را به جوش می‏آورد و پشت‏سر خود جنبش و حركت‏ایجاد می‏كند. اما موعظه جوشش‏ها و هیجان‏های بی‏جا را خاموش‏می‏كند. خطابه زمام كار را از دست‏حساب‏گری‏های عقل خارج می‏كند وبه دست توفان احساسات می‏سپرد. اما موعظه توفان‏ها را فرومی‏نشاند و زمینه را برای حساب‏گری و دوراندیشی فراهم می‏كند. خطابه به بیرون می‏كشد و موعظه به درون می‏برد...». (۴۲)روش‏ها و وسایل تبلیغی
هم‏چنان كه اشاره شد، پیامبر(ص) همواره با عنایت‏به توانایی وظرفیت افراد و گام به گام معارف را ابلاغ می‏فرمود و خود اولین‏عامل به این معارف بود. ایشان برای استقرار و رسوخ معارف درجان پیروان، تعالیم خود را بارها تكرار می‏فرمود. حضرت بیانی فصیح و بلیغ داشتند و معارف دینی را «ابلاغ مبین‏»می‏كرد و با پرهیز از پرگویی كلام، نیازهای مخاطب را در نظرمی‏گرفت و در هر موقعیت و فرصت مناسبی، مطالبی را كه همواره‏تازه و جذاب بود، بیان می‏فرمودند. داستان‏های واقعی قرآن كه‏علاوه بر جذابیت، فوق‏العاده درس‏آموز و عبرت برانگیز است، نیزیكی از وسایل تبلیغی بود كه معارف را غیر مستقیم به مخاطب‏می‏رساند. پیامبر(ص) به عنوان بزرگ مبلغ اسلام، همواره ارتباط فردی خودرا با مخاطبین حفظ می‏فرمود و در كنار آن به ارتباط جمعی كه دربرپایی شعایر دینی از قبیل نماز جمعه و جماعت و مراسم حج و... نمود می‏یافت، اهتمام فراوان می‏داد.
پی‏نوشت‏ها:
۱- برای آگاهی بیشتر، رجوع كنید به مروج الذهب، مقدمه ابن‏خلدون، اسلام و جاهلیت و تاریخ تمدن اسلام و عرب .
۲- نهج‏البلاغه، خطبه‏۲۶.
۳- آل‏عمران (۳):۱۰۳.
۴- مراجعه شود به فروغ ابدیت .
۵- انعام(۶):۱۵۳ و ۱۵۱.
۶- اعلام الوری ۳۵-۴۰، و نیز «بحارالانوار» ج‏۱۹، ص ۸-۱۱.
۷- توماس كار لایل.
۸- مورخ نامی غرب (مسیورنان).
۹- فتوح البلدان ابوالحسن بلاذری صص‏۴۵۷ و۴۵۹.
۱۰- نقشه‏های استعمار در راه مبارزه با اسلام ص ۳۸.
۱۱- اسرا (۱۷):۱۰۷.
۱۲- فروغ ابدیت، ص‏۲۷۷.
۱۳- الحیاه، ج ۱، ص‏۱۴۶، رجال كشی، ص ۴۸۸.
۱۴- انبیا (۲۱):۱۰۷. ۱۵بقره(۲): ۱۸۵.
۱۶- سبا(۳۴): ۲۸.
۱۷- فرقان (۲۵): ۱.
۱۸- قریش(۱۰۶):۳-۴; و آیات دیگر نیز از قبیل مائده(۵): ۸۸;نور (۲۴):۵۵ .
۱۹- الحیاه، ج ۱.
۲۰- میزان الحكمه، ج ۱۰، ص ۵۹۵.
۲۱- اسرا (۱۷):۳۶.
۲۲- بقره(۲): ۱۱۱; نمل (۲۷): ۶۴.
۲۳- الحیاه، ج ۱، ص ۳۵ - بحار، ج ۲، ص ۱۶۰.
۲۴- آل‏عمران (۳):۱۵۹.
۲۵- در ذیل آیه احزاب، ۴۵.
۲۶- وسائل الشیعه ج ۱۱، ص ۴۳۰.
۲۷- توبه(۹): ۱۲۸.
۲۸- شعرا (۲۶): ۲۱۴-۲۱۵.
۲۹- آل عمران(۳):۱۸۶.
۳۰- بحار، ج‏۷۳، ص ۳۹۴.
۳۱- برای اطلاع بیشتر به ده گفتار از شهید مطهری مراجعه كنید.
۳۲- جمعه (۶۲):۳.
۳۳- میزان الحكمه، ج ۱۰، ص‏۵۳۹.
۳۴- میزان الحكمه، ج ۱۰، ص‏۵۳۹.
۳۵- سیری در نهج‏البلاغه، شهید مطهری، ص ۱۹۴-۱۹۳.
۳۶- تحف العقول، ص‏۲۶۳.
۳۷- غاشیه (۸۸): ۲۲.
۳۸- بقره (۲):۲۵۶.
۳۹- تحف العقول، ص ۸۴.
۴۰- نساء (۴):۶۳.
۴۱- تفسیر روح‏المعانی در ذیل آیه.
۴۲- سیری در نهج‏البلاغه، ص ۱۹۵-۱۹۴.
منبع:ماهنامه پیام حوزه، شماره ۲۳
نویسنده:مرتضی وافی
منبع : خبرگزاری فارس