مراقبت از ایران، نه جنگ تمدن‌ها

علی میرسپاسی: سخنرانی در آتن و واکنش‌هایی که در میان ایرانیان، در داخل و خارج کشور، برانگیخت، برای من یادآور آرزویی عجیب و در عین ‌حال آشناست: اینکه بتوان با احضار عظمت تمدن‌های گذشته، دشواری‌های سیاست امروز را حل کرد. این وسوسه را هم در داخل ایران و هم در بخشی از گفتار مخالفان آن نیز می‌بینیم؛ گویی با تکیه بر شکوه ایران باستان، رسالت یک تمدن یا برتری یک فرهنگ می‌توان پاسخی برای بحران‌های اکنون یافت. روبیو این بار از سوی دیگر همین آینه سخن گفته است: بازگشت به یونان باستان برای تعریف جایگاه آمریکا، تشخیص دشمنان غرب و تعیین تکلیف جهان امروز.1

مسئله از جایی آغاز می‌شود که میراث فرهنگی به سند حقانیت سیاسی تبدیل می‌شود. زبان زیبا، استعاری و اسطوره‌ای می‌تواند تجربه‌های انسانی را به یکدیگر نزدیک کند؛ اما در خدمت قدرت، همین زبان قادر است کشورها و مردمان را در برابر هم قرار دهد. با تقسیم جهان میان وارثان آزادی و وارثان استبداد، یا میان تمدن آفریننده و فرهنگ ویرانگر، دشمنی سیاسی صورتی باشکوه و تاریخی پیدا می‌کند. آنچه باید موضوع مذاکره، نقد و پاسخ‌گویی باشد، به نبردی بر سر سرنوشت تمدن بدل می‌شود. در این جابه‌جایی، زندگی مردم به‌ آسانی زیر سایۀ عظمت واژه‌ها ناپدید می‌شود. تناقض سخنرانی روبیو نیز در همین‌جاست: او از ویرانگری یک امپراتوری باستانی آغاز می‌کند و به ستایش جهان‌گشایان امپراتوری‌های دیگر می‌رسد؛ از حرمت زندگی سخن می‌گوید و آن را به امتیاز اخلاقی یک تمدن تبدیل می‌کند. به نظر من، برای فهم این سخنان باید هم تاریخ این تصویرسازی را شناخت، هم معیارهای دوگانۀ آن را آشکار کرد و هم پرسید چرا ما ایرانیان نباید پاسخ خود را در نسخۀ دیگری از همین خیال تمدنی جست‌وجو کنیم.

از اختلاف سیاسی تا ساختن دشمنی تمدنی …