[حامد خزایی] مرزهای باریک قدرت و اخلاق

امروز کمتر محفلی از تحلیل‌های سیاسی، فرهنگی و رسانه‌ای را می‌توان یافت که از روایت سخن نگوید.در فضای منازعات مدرن و الگوهای جنگ ترکیبی، سخن از جنگ روایت‌ها بیش از منازعه بر سر سلاح‌های سخت جلوه‌گری می‌کند؛ چرا که شکست یا پیروزی نه فقط در جغرافیای سرزمینی، بلکه در قلمرو اذهان عمومی و با برساخت ادراک رقم می‌خورد.

با این حال، هنگامی که این چرخش روایی با جریان‌های فلسفی پسامدرن و شکاکیت در باب واقعیت عینی گره می‌خورد، بحرانی بنیادین رخ می‌نماید. اگر حقیقت چیزی جز یک برساخت زبانی و گفتمانی نباشد و هر آنچه هست صرفاً متنی برای تأویل و روایتی در میان انبوهی از روایت‌های رقیب باشد، تمایز میان راوی صادق و جاعل چیره‌دست رنگ می‌بازد. در چنین افقی، این پرسش اخلاقی - فلسفی مطرح می‌شود که در غیاب حقیقت ناب یا دست‌کم در غیاب دسترسی بی‌واسطه به آن، تکلیف اخلاق، مسئولیت‌پذیری و دفاع از حقیقت و انسان در جهان روایت‌ها چه خواهد شد؟

در سپهر اندیشه پسامدرن، وضعیت پست‌مدرن با بی‌اعتمادی بنیادین نسبت به فراروایت‌ها تعریف می‌شود. از دیدگاه این جریان فکری، کلان‌روایت‌هایی که مدعی تبیین جامع جهان و ترسیم غایتی محتوم برای تاریخ بودند، مانند فراروایت روشنگری، پیشرفت بی‌پایان علم یا رهایی قطعی طبقاتی، مشروعیت جهان‌شمول خود را از دست داده‌اند. با فروریختن این چارچوب‌های کلان، واقعیت دیگر نه به‌مثابه بنیانی صلب و مستقل از زبان، بلکه به‌صورت پدیده‌ای میان‌متنی و برساخته نشانه‌ها و ساختارهای گفتمانی نگریسته می‌شود. اما این نقد هوشمندانه به جزمیت‌های مدرن، اگر بدون پایه‌های سنجش‌گرانه اخلاقی و معرفتی رها شود، به پرتگاه نسبی‌گرایی مفرط و پوچ‌انگاری هنجاری فرومی‌غلتد.

در سطح افراطی چنین نگرشی، مرز میان تفسیر واقعیت و جعل واقعیت محو می‌گردد. هنگامی که پذیرفته شود هیچ واقعیتی ورای بازنمایی وجود ندارد، میدان برای ابزارانگاری تام حقیقت و سیطره بلامنازع منافع قدرت فراهم می‌شود. در اینجا منطق دستگاه‌های تبلیغاتی توتالیتر سر برمی‌آورد؛ نمونه بارز و تاریخی آن ادعای منسوب به گوبلز است که بیان می‌کرد حقیقت آن چیزی است که در خدمت منافع ملت آلمان و پیشبرد اراده حزب باشد. …