از قنات تا ایسیل؛ میراث پنهان دانش بومی آب

آرمان امروز: شناخت میراث فرهنگی و اجتماعی ایران، بیش از آنکه به روایت‌های کلان و نظریه‌های وارداتی وابسته باشد، به دیدن جزئیات زندگی مردم، شنیدن تجربه‌های آنان و فهم سازوکارهایی نیاز دارد که در طول قرن‌ها امکان تداوم زندگی در این سرزمین را فراهم کرده‌اند؛ رویکردی که جواد صفی‌نژاد، پژوهشگر برجسته مردم‌شناسی و جغرافیای انسانی، در آثار و مطالعات میدانی خود دنبال می‌کرد. نخستین نشست سالانه «بازخوانی آثار و آرای جواد صفی‌نژاد» با مرور دیدگاه‌های این پژوهشگر، بار دیگر ضرورت توجه به دانش بومی، نظام‌های اجتماعی محلی و ظرفیت‌های مغفول فرهنگ ایرانی را برجسته کرد؛ نشستی که در آن پوریا گلمحمدی با ارائه پژوهش «از قنات تا ایسیل»، بخشی از میراث روش‌شناختی صفی‌نژاد را در مطالعه سازه‌ها و نهادهای بومی مدیریت آب به بحث گذاشت.

گلمحمدی در ارائه خود تأکید کرد که نظام‌های بومی مدیریت آب را نمی‌توان صرفاً از منظر فنی و مهندسی بررسی کرد؛ زیرا سازه‌های آبی در پیوند با دانش بومی، روابط اجتماعی، سازمان اقتصادی و شیوه زندگی جوامع محلی معنا پیدا می‌کنند. از این منظر، شناخت یک سازه آبی تنها با بررسی چگونگی ساخت و کارکرد فیزیکی آن کامل نمی‌شود، بلکه باید قواعد مالکیت، حق بهره‌برداری، تقسیم مسئولیت و شیوه مشارکت مردم در نگهداری آن را نیز شناخت.

محور پژوهش گلمحمدی، «ایسیل» به‌عنوان سازه و نهادی بومی برای گردآوری، نگهداری و تنظیم آب چشمه بود. او با اشاره به مطالعات میدانی خود که از سال ۱۳۸۵ آغاز شده است، از بررسی حدود ۳۰ نمونه ایسیل در روستای کهنوش، در دامنه‌های الوند و شهرستان تویسرکان، خبر داد. نمونه‌هایی از سازه‌های مشابه با نام‌های محلی متفاوت نیز در مناطقی از جمله همدان، اردبیل و تبریز مشاهده شده‌اند.

روش پژوهش او بر مشاهده مشارکتی، مصاحبه، بررسی اسناد، ثبت ویژگی‌های کالبدی سازه‌ها و مطالعه روابط اقتصادی و اجتماعی بهره‌برداران استوار بوده و در آن از پرسشنامه استفاده نشده است. این شیوه، به‌جای تقلیل موضوع به مجموعه‌ای از داده‌های منفصل، امکان فهم پیوند میان محیط طبیعی، فناوری بومی و مناسبات اجتماعی را فراهم می‌کند. …