آتشسوزی یکی از مهمترین مخاطرات مناطق حفاظتشده، جنگلها و عرصههای طبیعی است که میتواند خسارات گستردهای به پوشش گیاهی، زیستگاههای حیاتوحش، تنوع زیستی، منابع آب، خاک، هوا و اقتصاد جوامع محلی وارد کند. افزایش دمای هوا، خشکسالیهای مکرر و گسترش فعالیتهای انسانی، احتمال وقوع و گسترش آتشسوزی را در سالهای اخیر افزایش داده و ضرورت اتخاذ راهکارهای مؤثر برای کاهش این خطر را بیشازپیش آشکار کرده است.
مؤثرترین رویکرد برای کاهش خطر آتشسوزی در مناطق حفاظتشده، مدیریت جامع بحران با تأکید بر پیشگیری، آمادگی، واکنش سریع و مدیریت مناسب پس از بحران است. در مرحله پیشگیری، شناسایی مناطق پرخطر، تهیه نقشههای پهنهبندی خطر، ایجاد آتشبر، پاکسازی پوششهای گیاهی خشک، پایش مستمر مناطق حساس، نصب تابلوهای هشداردهنده و آموزش جوامع محلی و گردشگران از مهمترین اقدامات به شمار میروند. این اقدامات احتمال وقوع حریق را کاهش میدهند و از گسترش آن جلوگیری میکنند.
آمادگی برای مقابله با آتشسوزی نیز نقش مهمی در کاهش خسارات دارد. تجهیز نیروهای حفاظتی، آموزش مستمر کارکنان، برگزاری مانورهای آمادگی، تدوین برنامههای عملیاتی، تعیین ساختار فرماندهی واحد، ایجاد سامانههای ارتباطی مؤثر و هماهنگی میان سازمانهای مسئول، سرعت و کارایی عملیات اطفای حریق را افزایش میدهند. در زمان وقوع آتشسوزی، تشخیص سریع، اعزام بهموقع نیروهای امدادی، استفاده از تجهیزات استاندارد و هماهنگی مناسب میان دستگاههای اجرایی از عوامل اصلی موفقیت در مهار حریق هستند. تصمیمگیری صحیح در ساعات اولیه بحران میتواند از گسترش آتش و افزایش خسارات زیستمحیطی و اقتصادی جلوگیری کند.
بهرهگیری از فناوریهای نوین، مانند سامانههای اطلاعات جغرافیایی (GIS)، تصاویر ماهوارهای، پهپادهای پایشگر و سامانههای هشدار سریع نیز نقش مؤثری در شناسایی کانونهای آتش، پیشبینی گسترش حریق و مدیریت بهینه عملیات اطفا ایفا میکند. همچنین ایجاد بانک اطلاعاتی از سوابق آتشسوزی و بهروزرسانی مستمر برنامههای مدیریت بحران، امکان برنامهریزی دقیقتر برای کاهش خطر را فراهم میسازد.
مدیریت آتشسوزی با مهار حریق پایان نمییابد، بلکه مرحله پس از بحران نیز اهمیت زیادی دارد. در این مرحله، ارزیابی خسارات، آسیبشناسی عملیات، بررسی عملکرد دستگاههای مسئول، مرمت زیرساختهای حفاظتی، بازسازی خطوط آتشبر، جلوگیری از چرای دام در مناطق سوخته، اجرای برنامههای احیای پوشش گیاهی و نظارت بر روند بازسازی اکوسیستم ضروری است.
همچنین برخورد قانونی با عاملان حریق، حمایت از نیروهای داوطلب و مردمی مشارکتکننده در عملیات اطفای حریق و بهرهگیری از نتایج ارزیابیها برای اصلاح برنامههای مدیریت بحران، نقش مهمی در کاهش خطر آتشسوزیهای آینده دارد. در مجموع، کاهش خطر آتشسوزی در مناطق حفاظتشده مستلزم اجرای همزمان اقدامات پیشگیرانه، ارتقای آمادگی، اجرای برنامههای بازسازی پس از بحران، استفاده از فناوریهای نوین، هماهنگی میان دستگاههای مسئول و افزایش مشارکت جوامع محلی است. اجرای این تمهیدات، ضمن کاهش خسارات ناشی از آتشسوزی، به حفاظت پایدار از منابع طبیعی، حفظ تنوع زیستی و افزایش تابآوری اکوسیستمهای طبیعی کمک میکند.
منابع
۱. اسکندری، سعیده و اسکندری، سمانه. (۱۴۰۰). «آتشسوزی جنگلهای ایران، پیامدها، روشهای مقابله و راهکارها». فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره ۵۶، صفحات ۱۷۵ تا ۱۸۷.
۲. باقری، ح. (۱۴۰۴). «لزوم بهکارگیری تکنولوژیهای نوین در مدیریت بحران آتشسوزی». بیستوسومین کنفرانس ملی اقتصاد، مدیریت و حسابداری.
۳. خالقی، ف. (۱۳۹۴). «بررسی روشهای مدیریتی بهمنظور پیشآگاهی، کنترل و کاهش بحران آتشسوزی در جنگلهای ایران؛ مطالعه موردی: پارک ملی خبر ـ کرمان». کنفرانس بینالمللی پژوهش در علوم و تکنولوژی.
۴. علیزاده علیآبادی، ع. و سیاهمنصور، ر. (۱۴۰۱). «تحلیلی بر آتشسوزیهای جنگلها و مراتع ایران: اهداف، تبعات و راههای پیشگیری». نشریه علمی تحقیقات حمایت و حفاظت جنگلها و مراتع ایران، جلد ۲۰، شماره ۲، صفحات ۲۷۳ تا ۲۸۸.
۵. موذنی، ف. ز.، بشارتلو، ط.، قرهجانلو، م. و جوان، ز. (۱۳۹۴). «مدیریت بحران». کنفرانس بینالمللی مدیریت و علوم اجتماعی، دبی، امارات متحده عربی.
