یادی از آن‌ها که تاریخ ایران را از زیر خاک بیرون کشیدند

به گزارش ایسنا، تاریخ باستان‌شناسی در ایران تنها تاریخ کشف محوطه‌ها و آثار باستانی نیست؛ این تاریخ با چگونگی مطالعه گذشته، شکل‌گیری نهادهای پژوهشی، حفاظت از آثار تاریخی و تغییر نقش پژوهشگران ایرانی در شناخت میراث فرهنگی کشور نیز پیوند دارد. باستان‌شناسان ایرانی در گذار به باستان‌شناسی علمی و نظام‌مند، در شناخت محوطه‌های تاریخی، بازخوانی دوره‌های کمتر شناخته‌شده تمدن ایران و تربیت نسل‌های تازه پژوهشگران، سهم مهمی داشته‌اند؛ مسیری که همچنان با فعالیت باستان‌شناسان امروز ادامه دارد.

کاوش‌های باستان‌شناسی در ایران از قرن نوزدهم میلادی مورد توجه پژوهشگران خارجی قرار گرفت. محوطه‌هایی مانند شوش به‌تدریج به مراکز مهم پژوهش‌های باستان‌شناختی تبدیل شدند. در این میان، امتیاز انحصاری فرانسه برای کاوش در ایران که در سال ۱۸۹۵ میلادی برقرار شد، تا لغو آن در سال ۱۹۲۷ ادامه داشت. در سال‌های بعد نیز هیات‌های خارجی در محوطه‌های مختلف ایران به کاوش و پژوهش پرداختند و بخشی از یافته‌های این کاوش‌ها، در چارچوب قوانین و توافق‌های آن دوره، از ایران خارج شد.

قانون «حفظ آثار عتیقه» که در سال ۱۳۰۹ خورشیدی به تصویب رسید، تقسیم اشیای کشف‌شده میان ایران و هیات کاوشگر را پیش‌بینی می‌کرد. با وجود این، تصویب قانون به‌ تنهایی نتوانست به فعالیت‌های تجاری و حفاری‌های غیرمجاز پایان دهد. پیش از اصلاحات سال ۱۳۳۹ خورشیدی نیز کاوش‌های تجاری و حفاری‌های پنهانی همچنان به محوطه‌های باستانی آسیب می‌زدند و اجرای مقررات حفاظت از آثار با محدودیت‌هایی روبه‌رو بود.

از اواخر دهه ۱۳۳۰ و در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی، با گسترش فعالیت‌های دانشگاهی و پژوهشی و تقویت ساختارهای تخصصی، زمینه برای توسعه باستان‌شناسی ایران فراهم‌تر شد. حضور باستان‌شناسان ایرانی در کاوش‌ها، تربیت دانشجویان، شکل‌گیری مراکز تخصصی و انتشار نتایج پژوهش‌ها، به‌تدریج ظرفیت داخلی این حوزه را افزایش داد.

این تغییر به معنای پایان همکاری با پژوهشگران خارجی نبود، بلکه مسیر باستان‌شناسی ایران به سوی فعالیت‌های علمی و نظام‌مندتر، توسعه آموزش تخصصی و افزایش نقش پژوهشگران ایرانی در مطالعه میراث کشور حرکت کرد. …