جنگل‌های هیرکانی؛ بازماندگان عصر یخبندان/ جنگلی در ایران که میلیون‌ها سال دوام آورده است/ راز بقای «هیرکانی‌» چیست؟

الهه جعفرزاده: برای دیدن بخشی از جهانِ میلیون‌ها سال پیش، لازم نیست به سراغ فسیل‌ها برویم. کافی است در امتداد جنوب دریای خزر، وارد جنگل‌های شمال ایران شویم؛ جایی که درختان راش، بلوط، ممرز و انجیلی بازمانده اکوسیستمی هستند که پیشینه آن به ده‌ها میلیون سال قبل می‌رسد. جنگل‌های هیرکانی عصرهای یخبندان، تغییرات بزرگ اقلیمی و هزاران سال حضور انسان را پشت سر گذاشته‌اند؛ جنگل‌هایی که امروز نه فقط میراث طبیعی ایران، بلکه بخشی از میراث طبیعی جهان‌اند.

اگر در یک صبح مه‌آلود پاییزی وارد جنگل‌های شمال ایران شوید، شاید اولین چیزی که جلب توجه کند درختانی باشد که نور را از میان شاخه‌های بلندشان عبور می‌دهند؛ اما ارزش واقعی این جنگل‌ها چیزی نیست که در نگاه اول دیده شود.

جنگل‌های هیرکانی بسیار قدیمی‌تر از آن هستند که تصور می‌کنیم.

بر اساس اطلاعات یونسکو، تاریخ این جنگل‌های پهن‌برگ به حدود ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال قبل بازمی‌گردد؛ زمانی که جنگل‌هایی از این جنس بخش بزرگی از مناطق معتدل نیمکره شمالی را پوشانده بودند. بسیاری از آن جنگل‌ها در جریان تغییرات شدید اقلیمی و دوره‌های یخبندان از میان رفتند، اما هیرکانی‌ها دوام آوردند.

همین گذشته دور است که آنها را به چیزی بیشتر از «جنگل‌های شمال» تبدیل می‌کند.

وقتی سرما آمد، جنگل عقب نشست

در دوره‌های یخبندان کواترنری، بخش بزرگی از نیمکره شمالی با سرمای شدید روبه‌رو شد و بسیاری از جنگل‌های پهن‌برگ عقب نشستند یا از بین رفتند. هیرکانی نیز کوچک‌تر شد، اما کاملاً ناپدید نشد.

شرایط جغرافیایی جنوب دریای خزر به کمک آن آمد. دریای خزر در یک سو و رشته‌کوه البرز در سوی دیگر، همراه با رطوبت و شرایط اقلیمی منطقه، پناهگاهی برای بخشی از پوشش گیاهی ایجاد کردند. وقتی آب‌وهوا دوباره ملایم‌تر شد، این جنگل‌ها توانستند گسترش پیدا کنند. یونسکو دقیقاً به همین ویژگی اشاره می‌کند: جنگل‌هایی که در دوره‌های یخبندان عقب نشستند و با بازگشت شرایط معتدل دوباره توسعه یافتند.

به همین دلیل در ادبیات علمی از هیرکانی به‌عنوان یکی از پناهگاه‌های مهم گونه‌های گیاهی در دوره‌های سرد یاد می‌شود؛ مکانی که امکان داد بخشی از میراث گیاهی دوران بسیار دور زمین باقی بماند. …