اعتدال ناب ؛ ایستادن در جانب حقیقت

تعادل از بنیادی‌ترین فضیلت‌های عقلانی و اخلاقی است؛ زیرا افراط، انسان را از واقعیت دور می‌کند و تفریط، او را از مسئولیت و حقیقت بازمی‌دارد. اما «تعادل ناب» توانایی تشخیص جای درست و ایستادن در طرف حقیقت است.

انسان متعادل می‌کوشد داوری خود را از اسارت تعلقات حزبی، جناحی، گروهی و عاطفی رها کند و معیار را از «خود» به «حقیقت» منتقل سازد؛ حتی اگر حقیقت با خواست و منافع او سازگار نباشد. بنابراین تعادل نه بی‌موضعی و سازش، بلکه درست‌ موضع‌گرفتن است؛ فضیلتی است که جامعه را از تعصب ودوقطبی‌شدن دور می‌کند.

یکم:

در تبیین دقیق منظور از تعادل ناب باید گفت که عدالت، در معنای اخلاقی و حقوقی، به رعایت حق و قرار دادن هر چیز در جای شایسته خود مربوط است؛ اما تعادل بیشتر به چگونگی تشخیص، رفتار و اندازه‌نگه‌داشتن در مقام عمل بازمی‌گردد.

تعادل به معنای انتخاب همیشگی «راه وسط» نیست. میان حق و باطل نمی‌توان نقطه‌ای میانه ساخت و نام آن را تعادل گذاشت. تعادل ناب یعنی فاصله گرفتن از افراط و تفریط، برای رسیدن به موضعی که حقیقت اقتضا می‌کند. بنابراین، گاهی سکوت نقطه تعادل است و گاهی سخن گفتن؛ گاهی مدارا فضیلت است و گاهی قاطعیت؛ گاهی عقب‌نشینی خردمندانه است و گاهی ایستادگی اخلاقی.

امیرالمؤمنین علی(ع) می‌فرمایند: «جاهل را نمی‌بینی مگر آنکه یا افراط می‌کند یا تفریط.» [2]

این سخن، تعادل را به یکی از مهم‌ترین نشانه‌های خردمندی پیوند می‌زند. به این معنی که افراط وتفریط کار جاهلان وتعادل، رفتار عاقلان است . کسی که از عقل فاصله گرفته است، غالباً به یکی از دو سوی افراط و تفریط می‌غلتد.

در فرهنگ اسلامی «عقل» در برابر «جهل» قرار می‌گیرد و جهل را نباید صرفاً مترادف با فقدان علم دانست.  از همین جا باید میان «بی‌علمی» و «بی‌عقلی» نیز تفاوت گذاشت. بی‌سوادی، کمبود دانش است؛ اما بی‌عقلی، ناتوانی یا ضعف در تشخیص و داوری درست. ممکن است انسانی دانش فراوان داشته باشد، اما در تشخیص درست از نادرست، گرفتار جهل باشد.امیر المومنین (ع) می فرماید: چه بسیار دانشمندی که نادانی‌اش او را به هلاکت رسانده، در حالی که دانش او نیز با اوست اما به حالش سودی نمی‌بخشد[3] . …