جنگها تنها زیرساختها را تخریب نمیکنند، بلکه توان علمی، ظرفیت نوآوری، کیفیت تصمیمگیری و قابلیت حل مسائل پیچیده را نیز تضعیف میکنند. از اینرو، کشورهایی که پس از جنگ مسیر توسعه را از سر گرفتهاند، بازسازی را صرفا یک پروژه عمرانی ندانسته، بلکه آن را فرصتی برای بازآفرینی نهادهای مولد این ظرفیتها تلقی کردهاند. تفاوت میان احیای گذشته و ساختن آینده نیز دقیقا در همین نقطه شکل میگیرد. دانشگاه در کانون بازسازی ملی
در میان این نهادهای مولد، دانشگاه جایگاهی منحصربهفرد دارد؛ زیرا بهطور همزمان در پرورش سرمایه انسانی، تولید دانش و فناوری، پشتیبانی از سیاستگذاری و تقویت ظرفیتهای اجتماعی نقشآفرینی میکند. این چندساحتی بودن، در دوره بازسازی به یک ضرورت راهبردی تبدیل میشود؛ زیرا بازسازی ملی با مجموعهای از مسائل پیچیده و بههمپیوسته روبهروست که حل آنها مستلزم همکاریهای میانرشتهای، تبدیل دانش به راهحلهای قابل اجرا و همافزایی با دولت، صنعت و جامعه است. از این رو، دانشگاه تنها نهادی است که میتواند این ظرفیتها را بهطور همزمان گرد هم آورد و به پیشران بازسازی ملی تبدیل شود.
تجربه کشورهای مختلف نیز نشان میدهد که دانشگاههای موفق در دوران پس از جنگ، بهجای تمرکز صرف بر بازگشت به وضعیت عادی و ترمیم زیرساختهای خود، آموزش را با نیازهای جدید کشور همسو ساختند، پژوهش را در خدمت بازسازی قرار دادند، ارتباطشان با دولت، صنعت و جامعه را تقویت کردند، از سرمایه انسانی و شبکههای علمی صیانت کردند و به حوزههایی مانند سلامت روان، بازتوانی اجتماعی و تقویت انسجام ملی نیز پرداختند.
به عنوان مثال، بریتانیا پس از جنگ جهانی اول با اعطای بورسیه به کهنهسربازان و توسعه خدمات رفاهی و روانشناختی، دانشگاه را به نهادی برای بازتوانی اجتماعی و تربیت سرمایه انسانی تبدیل کرد. ژاپن نیز با تحول آموزش عالی، حفظ استقلال علمی دانشگاهها و همسوسازی آموزش و پژوهش با راهبردهای صنعتی، دانشگاه را به یکی از موتورهای جهش فناورانه و اقتصادی تبدیل کرد.
در مقابل، تجربه عراق و افغانستان نشان داد که از دست رفتن سرمایه انسانی، ضعف شبکههای علمی و گسترش آموزش عالی بدون ارتقای کیفیت و انطباق با نیازهای ملی، ظرفیت توسعه و بازسازی را تقویت نخواهد کرد. از این منظر، موفقیت دانشگاه در دوران پس از جنگ نه با تعداد دانشجویان یا ساختمانهای بازسازیشده، بلکه با میزان نقش آن در افزایش ظرفیت ملی برای بازسازی، توسعه و آیندهسازی سنجیده میشود.بحران به مثابه فرصت تحول
وجه مشترک کشورهایی که پس از جنگ توانستهاند مسیر توسعه را از سر بگیرند آن است که به دوران بازسازی از منظری متفاوت نگریستهاند. آنان با قرار دادن دانشگاه در متن راهبرد بازسازی، زمینه را برای تحول آموزش عالی فراهم کردند؛ تحولی که نهتنها به نیازهای فوری کشور پاسخ داد، بلکه ظرفیت رشد اقتصادی، نوآوری، کیفیت حکمرانی و توسعه اجتماعی را نیز در سالهای بعد تقویت کرد.
مهمترین دلالت این تجربه برای ایران صرفا افزایش سهم دانشگاه در بازسازی نیست، بلکه آن است که فرآیند بازسازی میتواند فرصتی برای بازاندیشی در جایگاه، مأموریت و کارکرد آموزش عالی فراهم آورد؛ فرصتی که در شرایط عادی معمولا یا فراهم نمیشود یا در پیچوخم ملاحظات و اولویتهای روزمره به تعویق میفتد. از همین رو، همانگونه که بازسازی ملی با احیای صرف زیرساختهای فیزیکی محقق نمیشود، تداوم الگوهای پیشین آموزش عالی نیز پاسخگوی نیازهای این دوره نخواهد بود.
اهمیت این موضوع برای ایران از آن رو بیشتر است که شرایط امروز تنها حاصل یک بحران مقطعی نیست، بلکه بر بستری از مسائل انباشته سالهای گذشته مانند فاصله میان دانشگاه و نیازهای واقعی کشور، دشواری تبدیل دانش به فناوری، ارتباط نهچندان مؤثر با دولت، صنعت و جامعه و تداوم مهاجرت بخشی از سرمایه انسانی شکل گرفته است. چالشهایی که در صورت نادیده گرفته شدن در دل این بحران، نهتنها ظرفیت دانشگاه برای ایفای نقش خود در بازسازی را محدود میکند، بلکه میتواند آسیبپذیری کشور در برابر بحرانهای آینده را نیز افزایش دهد.
دورههای بازسازی، رفع چنین چالشهایی را از یک انتخاب تدریجی به ضرورتی راهبردی تبدیل میکند و امکان انجام تحولاتی را فراهم میآورد که در شرایط عادی بهسختی تحقق مییابد. حال اگر این دوره از بازسازی تنها به ترمیم آسیبها محدود شود، فرصتی کمنظیر برای تقویت ظرفیتهای راهبردی کشور از دست خواهد رفت. اما اگر بازسازی به نقطه آغاز تحول آموزش عالی تبدیل شود، ایران نیز میتواند همانند بسیاری از تجربههای موفق، از دل این بحران، نیرومندتر، آمادهتر و توانمندتر برخیزد. بقا؛ پیششرط بازسازی
با این حال، تجربه کشورهای دیگر تنها تا حدی میتواند راهنمای ایران باشد. زیرا شرایط امروز با الگوهای کلاسیک بازسازی تفاوتی اساسی دارد. در بیشتر نمونههای تاریخی، تحولات پس از پایان جنگ و در شرایطی آغاز شد که با وجود تداوم مشکلات اقتصادی و اجتماعی، افق نسبتا باثباتی برای آینده وجود داشت. اما اکنون در ایران، نمیتوان میان شرایط جنگ و صلح مرز روشنی ترسیم کرد؛ وضعیتی که نه امکان تصمیمگیری بر مبنای بازگشت به شرایط عادی را فراهم میکند و نه اداره نهادها با منطق دوران جنگ را ممکن میسازد.
در چنین شرایطی، به تعویق انداختن تحولات تا زمانی که همه ابهامها از میان بروند، خود میتواند به یکی از بزرگترین موانع توسعه ملی در دوران بازسازی تبدیل شود. با اینحال، باید توجه داشت که اگر دانشگاهها در سطوح راهبردی و عملیاتی با اختلال یا شکست مواجه شوند، عملا توان و فرصت لازم برای بازاندیشی در جایگاه، مأموریت و کارکردهای خود را نیز از دست خواهند داد.
ازاینرو، دانشگاهها باید پیش از هر چیز ظرفیت بقای خود را برای حفظ تداوم فعالیتهای حیاتی تقویت کنند تا بستر لازم برای این تحولات فراهم شود. در نتیجه، دستیابی به این سطح از بقاپذیری مستلزم بازنگری در دو حوزه بنیادین، یعنی الگوی تصمیمگیری و الگوی توسعه زیرساختهاست؛ دو حوزهای که هنوز بهطور کامل با واقعیتهای ناشی از عدم قطعیت عمیق انطباق نیافتهاند.اصلاح الگوی تصمیمگیری
در شرایطی که دیگر تمایز روشنی میان جنگ و صلح وجود ندارد و شوکهای پیدرپی به بخشی از واقعیت محیط تبدیل شدهاند، اتکای نظام تصمیمگیری دانشگاه بر توان پیشبینی دقیق از آینده دیگر کارآمد نیست. در چنین شرایطی، بقای دانشگاه در گرو توانایی آن برای سازگاری سریع با آیندههای متفاوت و حفظ کیفیت تصمیمگیری در شرایط عدم قطعیت است. از این رو راهکار، نه تدوین «بهترین برنامه ممکن»، بلکه طراحی نظام تصمیمگیریای است که بتواند متناسب با تغییر شرایط، بهطور مستمر خود را بازتنظیم کند.
در این نظام، به جای تکیه بر یک تصویر مفروض از آینده، سناریوهای متکثر مبنای طراحی سیاستها قرار میگیرد و برنامهریزی از تدوین یک سند ایستا به فرآیندی پویا برای یادگیری، پایش مستمر محیط و اصلاح بیوقفه مسیر تغییر شکل میدهد. تصمیمهای راهبردی در چنین بستری، بر پایه تحلیل دادههای بهروز، ارزیابی سناریوها و بهرهگیری از هوش مصنوعی در کنار قضاوت انسانی شکل میگیرد. در این میان، آمادگی نهادی با بازنگری پیوسته سیاستها و تمرین منظم در شرایط شبیهسازیشده بحران تقویت میشود، نه با صرف اجرای دقیق یک نقشه راه از پیش تدوینشده. تحقق این چشمانداز، مستلزم نهادینه کردن ظرفیت آیندهنگاری در تاروپود مدیریت دانشگاهی و استقرار سازوکارهایی است که بازتنظیم تصمیمها را به جزء جداییناپذیر از فرآیند اداره دانشگاه بدل کند.اصلاح الگوی توسعه زیرساختها
در الگوی متعارف توسعه زیرساختهای دانشگاهی، افزایش بقاپذیری اغلب به مقاومسازی ساختمانها یا ارتقای سامانههای فناوری محدود میشود. اما تجربه جنگ نشان میدهد که اولویت دادن به کارایی در شرایط عادی، زیرساختهای دانشگاهی را در برابر اختلالهای همزمان فیزیکی، سایبری، انرژی و ارتباطی آسیبپذیر میکند. از این رو، الگوی توسعه زیرساختها باید بهگونهای تغییر یابد که معماری زیرساختها، پیش از هر چیز، بر حفظ تداوم عملیاتی در شرایط بحران استوار باشد. تحقق این الگو مستلزم بازنگری همزمان در لایههای مختلف زیرساختی است.
در لایه زیرساخت فیزیکی، تمرکز ظرفیتها باید جای خود را به توزیع آنها بدهد تا آموزش، پژوهش و اداره دانشگاه به یک پردیس یا ساختمان وابسته نباشد و امکان انتقال سریع فعالیتهای حیاتی فراهم شود. در لایه زیرساخت دیجیتال نیز، خدمات نباید به یک مرکز داده یا محل استقرار واحد وابسته باشد. از این رو، معماریهای توزیعشده، مراکز داده فعال، زیرساختهای ابری و سامانههای برونخط، بیش از آنکه صرفا برای افزایش کارایی بهکار روند، دسترسپذیری و بازیابی سریع خدمات را تضمین میکند. در لایه زیرساخت ارتباطات و انرژی، اولویت با ایجاد مسیرها و منابع جایگزین است تا اختلال در یک شبکه یا منبع انرژی به توقف خدمات حیاتی منجر نشود. در لایه امنیت سایبری نیز، اتکا به پیشگیری صرف جای خود را به رویکردی میدهد که وقوع نفوذ را محتمل میداند و بر محدود کردن دامنه خسارت و بازگرداندن سریع خدمات تکیه دارد.
در چنین الگویی، زیرساختهای دانشگاهی دیگر صرفا داراییهای عملیاتی نیستند، بلکه به بخشی از ظرفیت ملی برای حفظ جریان تولید دانش، تربیت سرمایه انسانی و حل مسائل کشور در شرایط بحران و عدم قطعیت تبدیل میشود.جمعبندی
شروع هر دوره بازسازی معمولا با پایان یک بحران مصادف است، اما شاید مهمترین ویژگی جهان امروز آن باشد که دیگر نقطه روشنی برای پایان بحرانها وجود ندارد. شوکهای ژئوپلیتیکی، تحولات فناورانه، مخاطرات اقلیمی و تهدیدهای سایبری، همگی نشان میدهد که کشورها بیش از آنکه وارد دورهای از ثبات شوند، در حال ورود به دورهای از تغییرات مداوم هستند. در چنین جهانی، معیار موفقیت دیگر سرعت بازسازی آنچه از دست رفته نیست، بلکه توان کشور برای حفظ مسیر توسعه در میانه بیثباتی است.
با پذیرش این برداشت، زمان آن رسیده است که نظام آموزش عالی، پرسش دیگری را در کانون توجه خود قرار دهد. چرا که دیگر پرسش اصلی، نقش دانشگاه در بازسازی پس از جنگ نیست؛ بلکه این است که دانشگاه چگونه میتواند ظرفیت کشور را برای مواجهه با بحرانهای آینده افزایش دهد. این تغییر نگاه، مرز میان دو رویکرد به بازسازی را ترسیم میکند، بازسازی برای احیای ظرفیتهای گذشته، یا بازسازی برای ساختن ظرفیتهای آینده.
