به گزارش روز نو مسئولان وزارت نیرو عبور از الگوی مصرف و ورود به پلههای گرانتر تعرفه را علت این افزایش میدانند؛ سازوکاری که در آن بهای برق مازاد بر الگوی مصرف میتواند تا پنج برابر نرخ تأمین برق محاسبه شود. بااینحال، بیتوجهی به تعداد اعضای خانوار و وضعیت ساختمانها در تعیین الگوی مصرف، انتقادهایی را به همراه داشته است. این وضعیت همچنین پرسشی را مطرح کرده است: در شرایط دشوار اقتصادی، هزینه ناترازی برق تا چه اندازه باید از مسیر افزایش مبلغ قبض مشترکان جبران شود؟
یکی دو هفته پیش بود که افراد مختلف با دیدن عدد درجشده روی قبض برقشان، انگار واقعاً برق از سرشان پرید. آنها که به گفته خودشان مانند همیشه برق مصرف کرده بودند، حالا با قبضهایی روبهرو شده بودند که مبلغشان دو تا سه برابر ماههای گذشته بود.
گزارشهای مردمی و اخبار منتشرشده نیز حاکی از آن بود که برخی مشترکانِ خوشمصرف در ماههای گذشته، با افزایش قابلتوجه مبلغ قبض خود مواجه شدهاند؛ بهطوریکه مبلغ بعضی قبضها از حدود ۳۰۰ هزار تومان در خرداد به ۸۰۰ هزار تا یک میلیون تومان در تیرماه رسیده بود. همین افزایش این پرسش را ایجاد کرد که چرا و چگونه مبلغ قبضها، بدون تغییری محسوس در شیوه مصرف مشترکان، چند برابر شده است.
عبور از الگو چگونه قبض را گران میکند؟
«مصطفی رجبیمشهدی»، سرپرست معاونت برق و انرژی وزارت نیرو، درباره نحوه محاسبه قیمت برق به «پیام ما» میگوید: «اگر میزان مصرف برق خانگی زیر الگوی مصرف باشد، براساس ماده ۶ قانون مانعزدایی از توسعه صنعت برق، بهصورت یارانهای محاسبه میشود. در مناطق عادی این میانگین برابر با ۳۰۰ کیلوواتساعت در ماه است. افرادی که کمتر از این میزان برق مصرف کنند، در محاسبه قبض خود از حدود ۸۲ درصد تخفیف برخوردار میشوند. اما برای کسانی که بیشتر از الگو مصرف کنند، افزایش قیمت پلکانی خواهد بود. حتی میزان مصرف نرمالشان هم با قیمت بیشتری محاسبه خواهد شد. این افراد در کل از تخفیف کمتری برخوردار خواهند بود.» براساس این توضیحات، عبور از الگوی تعیینشده میتواند مشترکان را وارد پلههای بالاتر تعرفه کند و مبلغ قبض آنها را افزایش دهد. بهعبارتدیگر، افزایش مبلغ قبضها فقط به میزان برق مصرفشده مربوط نیست و پلهای که مشترک در آن قرار میگیرد نیز بر مبلغ نهایی تأثیر دارد.
رجبیمشهدی در ادامه مبنای تعیین الگوی مصرف را توضیح میدهد: «در برنامهریزیها، ایران به پنج اقلیم تقسیم شده است. این اقلیمها شامل اقلیم عادی، گرمسیر یک، گرمسیر دو، گرمسیر سه و گرمسیر چهار است. برای تعیین الگوی مصرف هرکدام از اقلیمها، ۷۵ درصد میزان مصرف برق ملاک الگو قرار میگیرد. درواقع رفتار مصرفی در هر منطقه، مبنای الگوی مصرف خواهد بود.»
جمعیت خانوار جایی در الگوی مصرف ندارد
بااینحال، برای بسیاری از مشترکان این پرسش وجود دارد که چرا تعداد اعضای خانوار یا میزان فرسودگی ساختمانها در تعیین الگوی مصرف در نظر گرفته نمیشود. آیا مصرف انرژی یک خانواده چهار یا پنجنفره با فردی که بهتنهایی زندگی میکند یا یک زوج بدون فرزند برابر است؟
بسیاری از افراد نیز در خانههایی زندگی میکنند که استانداردهای بهینهسازی و حفظ انرژی در آنها رعایت نشده است. ساختمانهای فرسوده یا فاقد عایقبندی مناسب، انرژی بیشتری مصرف میکنند. ساکنان این ساختمانها، حتی در صورت رعایت الگوی متعارف مصرف، ممکن است زودتر از دیگران وارد پلههای گرانتر تعرفه شوند.
در چنین شرایطی، تعیین الگوی مصرف فقط براساس اقلیم و رفتار عمومی مشترکان یک منطقه، تفاوت میان جمعیت خانوارها، کیفیت ساختمانها و امکانات در دسترس آنها را نادیده میگیرد؛ عواملی که میتوانند در میزان مصرف انرژی هر خانه نقشی اساسی داشته باشند.
چهار پله برای محاسبه بهای برق
رجبیمشهدی درباره افزایش دو تا سهبرابری مبلغ قبض بعضی مشترکان میگوید: «قیمت برق هرسال یکبار در اردیبهشتماه براساس قانون تغییر میکند. البته این نکته مهم است که درواقع تعرفه برق در ایران یارانهای است؛ چون میخواهیم تمامی افراد توان پرداخت آن را داشته باشند و کسی بدون برق نماند. اما کسانی که بیش از الگوی مصرف، برای مثال دو تا دوونیم برابر آن، از برق استفاده میکنند، باید منتظر صدور قبضهای سنگینی باشند. البته فقط دو درصد از مشترکان چنین الگوی پرمصرفی، یعنی دوونیم برابر الگو، را دارند؛ درحالیکه برای ۷۵ درصد مشترکان قبضهای صدهزارتومانی یا حتی کمتر از آن صادر میشود.»
«عبدالامیر یاقوتی»، مدیرکل دفتر مدیریت انرژی و برنامهریزی امور مشتریان شرکت توانیر، نیز درباره نحوه محاسبه قیمت برق به تسنیم گفته است: «مشترکان براساس میزان مصرف در چهار پله قرار میگیرند: پله اول شامل مشترکانی است که در محدوده الگوی مصرف باقی میمانند؛ پله دوم، مصرف تا یکونیم برابر الگو، یعنی حداکثر ۴۵۰ کیلوواتساعت؛ پله سوم، مصرف بین یکونیم تا دوونیم برابر الگو، یعنی تا ۷۵۰ کیلوواتساعت؛ و پله چهارم، مشترکانی است که بیش از دوونیم برابر الگو مصرف میکنند. براساس آمار موجود، حدود ۵۰ درصد مشترکان در دو پله نخست قرار دارند و فقط نیمدرصد از کل مشترکان بیش از پنج برابر الگو مصرف میکنند. حتی روشنماندن یک لامپ اضافه برای چند ساعت در روز میتواند مشترک را از یک پله به پله بالاتر تعرفه منتقل کند، بدون آنکه در نگاه اول تغییر محسوسی در مصرف او دیده شود.»
این توضیحات نشان میدهد حتی افزایش محدود مصرف ممکن است مشترک را از یک پله به پله بالاتر منتقل و مبلغ قبض را بهشکل محسوسی افزایش دهد؛ اتفاقی که ممکن است در نگاه نخست با میزان تغییر مصرف تناسب نداشته باشد. یاقوتی همچنین درباره نحوه محاسبه مبلغ قبضها به زومیت میگوید: «در بخش خانگی، تعرفه تا سقف الگوی مصرف معادل ۰.۱۵ نرخ تأمین برق محاسبه میشود، اما اگر مصرف از الگو بیشتر شود و تا یکونیم برابر الگو برسد، تعرفه بخش مازاد با نیم نرخ تأمین برق محاسبه میشود.
همچنین از یکونیم تا دوونیم برابر الگو، تعرفه با دوونیم برابر نرخ تأمین برق و از دوونیم برابر الگو به بالا نیز با پنج برابر نرخ تأمین برق محاسبه میشود.»
براساس این شیوه محاسبه، بهای برق تا سقف الگوی مصرف همچنان یارانهای است، اما با عبور مصرف از الگو، بخش مازاد با نرخهای بالاتری محاسبه میشود. در بالاترین پله نیز نرخ بخش مازاد به پنج برابر نرخ تأمین برق میرسد؛ سازوکاری که میتواند افزایش شدید مبلغ قبض مشترکان پرمصرف را بهدنبال داشته باشد.
افزایش تولید و بهینهسازی مصرف
در کنار اجرای تعرفهگذاری پلکانی، وزارت نیرو افزایش ظرفیت تولید و بهینهسازی مصرف را از برنامههای خود برای کاهش ناترازی برق معرفی میکند.
رجبیمشهدی درباره برنامههای وزارت نیرو برای کاهش ناترازی میگوید: «برای این کار در وهله اول توسعه ظرفیت نیروگاهها و تولید برق را مدنظر داریم. درواقع طبق آخرین آمار، ظرفیت نیروگاههای تجدیدپذیر نسبت به ابتدای دولت ۴.۶ برابر افزایش یافته؛ یعنی از ۱۲۵۰ مگاوات به ۵۸۰۰ مگاوات رسیده است. همچنین ۲۴۵۰ مگاوات نیروگاه حرارتی جدید وارد مدار شده است. ۵۰۰ مگاوات دیگر هم با رفع محدودیت تولید نیروگاهها وارد مدار شده است. علاوهبرآن، با افزایش ظرفیت حدود ۸۰ پست، شبکه انتقال نیز توسعه یافته و ظرفیت آن به ۱۰ هزار مگاولتآمپر رسیده است. در راستای توسعه ظرفیتها، دو هزار کیلومتر شبکه نیز احداث شده است.»
سرپرست معاونت برق و انرژی وزارت نیرو درباره بهینهسازی و صرفهجویی در مصرف نیز توضیح میدهد: «برای بهینهسازی مصرف سوخت هم برنامههایی وجود دارد؛ مانند استفاده از کولرهایی با راندمان بهتر نسبت به کولرهای قدیمیتر، تعویض موتور کولرهای آبی یا تعویض کولرهای گازی و اصلاح روشنایی معابر تا بتوانیم میزان ناترازیها را تا جای ممکن کاهش دهیم و کنترل کنیم.»
باوجوداین، افزایش ظرفیت تولید و اجرای برنامههای بهینهسازی فقط بخشی از راهکار مقابله با ناترازی برق است و نمیتواند پرسشهای ایجادشده درباره نحوه تعیین الگوی مصرف و محاسبه قبضها را بیپاسخ بگذارد. مشترکان باید بتوانند بهروشنی ببینند چه میزان برق مصرف کردهاند، در کدام پله قرار گرفتهاند و هر بخش از مصرف آنها با چه نرخی محاسبه شده است.
هزینه ناترازی بر دوش چه کسی است؟
افزایش مبلغ قبضهای آب و برق و زمزمههایی که درباره گرانشدن اجتنابناپذیر بنزین به گوش میرسد، این پرسش را ایجاد کرده است: آیا در شرایطی که وضعیت اقتصادی روزبهروز دشوارتر میشود و سایه جنگ نیز هنوز کنار نرفته است، زمان مناسبی برای افزایش هزینه انرژی خانوارها انتخاب شده است؟
برای طرح این پرسش با چند نماینده عضو کمیسیونهای مجلس تماس گرفتیم، اما هیچیک پاسخگوی «پیام ما» نبودند. بااینحال، مسئله فقط افزایش مبلغ چند قبض نیست؛ موضوع اصلی، میزان شفافیت و عدالت در سازوکاری است که خانوارهایی با تعداد اعضا، شرایط اقتصادی و کیفیت سکونت متفاوت را براساس یک الگوی عمومی دستهبندی میکند. اگر جزئیات این سازوکار برای مشترکان روشن نباشد، هر قبض سنگین میتواند به شوکی تازه برای خانوارها تبدیل شود.
