ایران با قرارگرفتن در میان چند بازار مهم منطقهای، شبکهای از مسیرهای صادراتی در غرب، شمالغرب و شرق دارد؛ مسیری که باعث شده هر قطب فولادی کشور، بهطور طبیعی مزیت بیشتری برای حضور در برخی بازارهای همسایه داشته باشد.
دروازه جنوبغرب؛ شلمچه و بازار عراق
مرز شلمچه یکی از مهمترین مسیرهای زمینی تجارت ایران با عراق است و بهدلیل موقعیت خود در خوزستان، برای تولیدکنندگان فولاد جنوبغرب کشور اهمیت ویژهای دارد.
میلگرد روهینا نمونهای از محصولاتی است که در بازار عراق حضور پررنگی دارد و صادرات آن از مسیرهای مرزی جنوبغرب، از جمله شلمچه، انجام میشود. نزدیکی این مسیر به مراکز مصرف عراق و کاهش هزینه حمل زمینی، مزیتی مهم برای تولیدکنندگان این منطقه ایجاد میکند.
دروازه غرب؛ مهران و خسروی
در غرب کشور، مهران و خسروی دو گذرگاه مهم برای تجارت با عراق هستند. نزدیکی این مرزها به استانهای کرمانشاه و ایلام، زمینه را برای صادرات محصولات فولادی تولیدکنندگان غرب کشور فراهم کرده است.
جهان فولاد غرب را میتوان نمونهای از تولیدکنندگانی دانست که موقعیت جغرافیایی آنها امکان دسترسی مناسبتر به بازار عراق را فراهم میکند. در چنین مدلی، هزینه حمل محصول از کارخانه تا مرز، یکی از عوامل تعیینکننده قیمت نهایی صادرات است.
شمالغرب؛ بازرگان و جلفا
در شمالغرب ایران، نقشه صادرات فولاد شکل متفاوتی پیدا میکند. بازرگان یکی از مهمترین گذرگاههای تجاری ایران و ترکیه است و در کنار آن، جلفا بهدلیل موقعیت خود در مجاورت رود ارس، اهمیت ویژهای در تجارت ایران با منطقه قفقاز دارد.
برای تولیدکنندگانی که در آذربایجان شرقی مستقر هستند، این موقعیت جغرافیایی یک مزیت طبیعی ایجاد میکند؛ زیرا فاصله کمتر تا مرز، میتواند هزینه حمل زمینی و در نتیجه قیمت تمامشده محصول صادراتی را کاهش دهد.
فولاد صنعت بناب؛ مزیت جغرافیایی در شمالغرب
مجتمع فولاد صنعت بناب، از مجموعههای گروه مالی گردشگری، در آذربایجان شرقی قرار گرفته و از نظر جغرافیایی به محورهای تجاری شمالغرب کشور نزدیک است.
این موقعیت، دسترسی بالقوه به بازارهای ترکیه، قفقاز و کشورهای CIS را برای این مجموعه تسهیل میکند. به بیان ساده، تولیدکنندهای که در شمالغرب کشور قرار دارد، برای رسیدن به این بازارها نسبت به کارخانهای در جنوب یا مرکز ایران، مسیر زمینی کوتاهتری پیشرو دارد.
این مزیت البته بهمعنای تضمین برتری صادراتی نیست؛ قیمت محصول، کیفیت، ظرفیت تولید، شرایط مرزی و قراردادهای تجاری نیز در موفقیت صادرات تعیینکنندهاند. اما در بازاری که حاشیه سود محدود است، کاهش هزینه لجستیک میتواند یک امتیاز مهم باشد.
بازارهای شرقی؛ افغانستان و ترکمنستان
در شرق کشور، افغانستان یکی از بازارهای مهم منطقهای برای فولاد ایران محسوب میشود. مزیت اصلی این بازار، تقاضای ساختوساز و نیاز به محصولات فولادی است و تولیدکنندگان مناطق مختلف ایران میتوانند با توجه به شبکه حملونقل، به این بازار دسترسی داشته باشند.
در مورد ترکمنستان نیز بخشی از صادرات فولاد میتواند از مسیرهای مرتبط با دریای خزر انجام شود. این مسیر نشان میدهد صادرات فولاد ایران الزاماً به مرزهای زمینی محدود نیست و بنادر شمالی و جنوبی نیز میتوانند در زنجیره صادرات نقش داشته باشند.
وقتی مقصد، مسیر را تعیین میکند
صادرات فولاد را نمیتوان تنها با میزان تولید یک کارخانه سنجید. یک تولیدکننده ممکن است ظرفیت بالایی داشته باشد، اما اگر فاصله زیادی از بازار هدف داشته باشد، هزینه حمل میتواند بخشی از مزیت قیمتی آن را از بین ببرد.
به همین دلیل، موقعیت کارخانه در کنار عواملی مانند قیمت انرژی، دسترسی به مواد اولیه، ظرفیت تولید و کیفیت محصول به یکی از متغیرهای مهم در استراتژی صادرات تبدیل میشود.
برای نمونه، تولیدکنندهای در خوزستان مزیت طبیعی بیشتری برای بازار عراق دارد، در حالی که کارخانهای مانند فولاد صنعت بناب بهدلیل استقرار در آذربایجان شرقی، موقعیت مناسبتری برای دسترسی به بازارهای شمالغرب دارد.
بنادر؛ دروازه بازارهای دورتر
برای بازارهای دورتر، نقش جغرافیا شکل دیگری پیدا میکند. صادرات فولاد به کشورهای اروپایی یا بازارهای آسیایی، عمدتاً نیازمند استفاده از حمل دریایی و بنادر جنوبی کشور است.
در این مدل، فاصله کارخانه تا بندر و هزینه انتقال محصول از واحد تولیدی به پایانه صادراتی اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ بنابراین برای صادرات دوربرد، نزدیکی به شبکه ریلی، جادهای و بنادر میتواند بخشی از مزیت رقابتی تولیدکننده باشد.
جمعبندی
رقابت فولاد ایران در بازارهای صادراتی فقط در کارخانه اتفاق نمیافتد؛ بخشی از این رقابت در جادهها، مرزها و بنادر شکل میگیرد. شلمچه و مهران برای بازار عراق، بازرگان برای ترکیه و جلفا برای قفقاز، هرکدام بخشی از نقشه صادراتی فولاد کشور را شکل دادهاند.
در این میان، موقعیت فولاد صنعت بناب در آذربایجان شرقی یک مزیت جغرافیایی بالقوه برای حضور در بازارهای شمالغرب ایجاد میکند؛ مزیتی که در صورت همراهشدن با قیمت رقابتی، کیفیت محصول و شبکه فروش، میتواند به یک مزیت صادراتی پایدار تبدیل شود.
