[حامد خزایی] تولید فرهنگی؛ از هویت‌سازی تا مصرف‌زدگی

تولید فرهنگی، در معنای عمیق خود، تلاشی است برای صورت‌بندی تجربه انسان و جامعه؛ تلاشی برای آن‌که یک ملت بتواند خود، گذشته‌اش، آرزوهایش، دردهایش و افق آینده‌اش را روایت کند.

با این حال، در روزگاری که ابزار تولید و انتشار محتوا از همیشه فراگیرتر شده، آثار فرهنگی عمیق، اصیل و ماندگار کمتر به چشم می‌آیند. 

پرسش این است که چرا با وجود این همه رسانه، برنامه کاربردی، فناوری و امکان تولید، سهم آثار فاخر در کتاب، سینما، موسیقی، تئاتر، هنرهای تجسمی، برنامه‌سازی رسانه‌ای و فضای دیجیتال کاهش یافته است؟

نخستین علت را باید در غلبه منطق سرعت و مصرف جست‌وجو کرد. 

امروز بسیاری از آثار فرهنگی پیش از آن‌که مجال پختگی و تأمل بیابند، باید منتشر شوند، دیده شوند، بازدید بگیرند و جای خود را به محصول بعدی بدهند. 

در این شرایط، فرهنگ به جای آن‌که عرصه آفرینش باشد، به چرخه‌ای از تولید محتوای فوری تبدیل می‌شود. دومین علت، تبدیل اثر فرهنگی به کالا است. وقتی ارزش یک کتاب، فیلم، برنامه یا اثر هنری عمدتاً با فروش، تعداد دنبال‌کننده، میزان بازدید و قابلیت ترندشدن سنجیده شود، طبیعی است که تولیدکننده به سمت ساده‌ترین و سریع‌ترین راه برای جلب مخاطب حرکت کند. 

در چنین فضایی، آثار عمیق که نیازمند زمان، مطالعه، تجربه و صبر هستند، کمتر امکان دیده‌شدن و تداوم می‌یابند. عامل دیگر، گسست از حافظه تاریخی و فرهنگی است. تولید فرهنگی فاخر بدون شناخت ریشه‌ها ممکن نیست. نویسنده، فیلم‌ساز، برنامه‌ساز، شاعر، موسیقی‌دان یا هنرمندی که ادبیات، تاریخ، زبان و روایت‌های جامعه خود را نشناسد، هرچند ممکن است اثری جذاب خلق کند، اما دشوار می‌تواند اثری هویت‌ساز و ماندگار پدید آورد. 

همچنین، ضعف نظام آموزش و سیاست‌گذاری فرهنگی در این مسئله مؤثر است. فرهنگ فاخر، خودبه‌خود و تنها با تکیه بر استعداد فردی شکل نمی‌گیرد. 

به آموزش جدی، نقد منصفانه، رسانه مسئول، نهادهای حامی، فرصت تجربه و امنیت برای اندیشیدن نیاز دارد. وقتی یک جامعه آثار فرهنگی عمیق و ریشه‌دار تولید کند، تاریخ و ارزش‌های خود را از نسلی به نسل دیگر انتقال می‌دهد. 

اما اگر فضای فرهنگی به تولیدات سطحی، تقلیدی و زودگذر محدود شود، حافظه جمعی نیز کم‌رمق می‌شود.  …