عدالت فضایی در شهر تهران

میانسال، سالم، توانمند، شاغل و از نظر جسمی مستقل که می‌تواند راه برود، از پله بالا برود، سوار اتوبوس شود، با سرعت از خیابان عبور کند، چند ساعت در ترافیک بماند و درنهایت، خودش را با شهر وفق بدهد. تهران پر از آدم‌هایی است که در این تصویر جا نمی‌شوند؛ کودکانی که قدشان به دکمه آسانسور نمی‌رسد، سالمندانی که عبور از یک خیابان برایشان یک عملیات کامل است، زنان باردار، مادرانی که کالسکه هل می‌دهند، افراد دارای معلولیت، نوجوانانی که هنوز حق تصمیم‌گیری رسمی درباره بسیاری از مسائل را ندارند، کارگرانی که ساعت پنج صبح از خانه بیرون می‌زنند و شب برمی‌گردند، دست‌فروشانی که اقتصادشان در پیاده‌رو جریان دارد و حتی آدم‌هایی که توان مالی‌شان اجازه نمی‌دهد از بسیاری از امکانات شهر استفاده کنند. این‌ها حاشیه شهر نیستند؛ خود شهرند. مشکل از جایی شروع می‌شود که شهر را برای یک «بدن استاندارد» طراحی می‌کنیم. انگار همه آدم‌ها باید یک اندازه قدم بردارند، یک میزان توانایی جسمی داشته باشند، یک ساعت مشخص سر کار بروند و یک‌جور از شهر استفاده کنند. این نگاه در ظاهر بی‌طرف است، اما در عمل کاملاً سیاسی است؛ چون هر بار که یک شهروند را به‌عنوان «استاندارد» انتخاب می‌کنیم، ناخواسته گروه‌های دیگری را از محاسبات کنار می‌گذاریم. مثلاً یک پله برای کسی که سالم است، فقط یک پله است؛ برای فردی که ویلچر دارد، می‌تواند یک دیوار باشد. یک ایستگاه اتوبوس برای جوان بیست‌ساله شاید فقط یک نقطه توقف باشد، اما برای سالمندی که تعادلش ضعیف شده، اگر صندلی، سایه و دسترسی مناسب نداشته باشد، یعنی یک فضای غیرقابل‌استفاده. حتی یک پارک هم برای همه یکسان نیست. پارکی که روشنایی مناسبی ندارد، برای یک شهروند ممکن است فضای فراغت باشد و برای شهروند دیگری، به‌خصوص در ساعات خاص، فضای ناامن. اینجاست که مفهوم عدالت فضایی در شهر اهمیت پیدا می‌کند. عدالت شهری یعنی امکانات فقط در شهر پخش نشده باشند؛ بلکه شهر به‌گونه‌ای سازمان پیدا کند که گروه‌های مختلف، با تفاوت‌های واقعی‌شان، امکان استفاده از آن امکانات را داشته باشند. عدالت مساوی با یکسان‌سازی نیست. اتفاقاً عدالت یعنی تفاوت‌ها را ببینیم. تهران را اگر از ارتفاع نقشه‌ها نگاه کنیم، شاید شهری نسبتاً منظم به … …