وقتی صدای ضبط صوت از زیر پتو می‌زد بیرون

عصر ایران ؛ فردین علیخواه ــ  در بعضی خانه‌ها، اگر به انباری یا مثل خانه های ما در گیلان به پشت‌بام بروید، هنوز می‌شود چند ضبط قدیمی پیدا کرد؛ ضبط‌های تک‌کاست و دوکاستی که زمانی جایی در میان زندگی داشتند و حالا به گوشه‌ای پرتاب شده‌اند. گرد گرفته‌اند، رنگ بدنه‌شان پریده و شاید هم سال‌هاست کسی دکمه‌ای از آنها را فشار نداده است. با این حال هنوز دور ریخته نشده‌اند. هر بار که چنین ضبط‌هایی را می‌بینم، از خودم می‌پرسم: به راستی چه چیزی جای آنها را در خانه ها گرفته است؟

برای فهمیدن سرگذشت ضبط صوت، فقط نباید به خود این دستگاه نگاه کنیم. باید ببینیم در خانه کجا قرار می‌گرفت، چه کسی آن را روشن می‌کرد، چه کسانی دورش جمع می‌شدند و صدایی که از آن بیرون می‌آمد چه تغییری در فضای خانه ایجاد می‌کرد. پژوهش‌ها درباره تاریخ فناوری صوتی در خانه نیز نشان داده‌اند که وسایل صوتی را نمی‌توان جدا از فضای خانه، چیدمان آن و روابط میان اعضای خانواده فهمید (پرچارد، 2017). ضبط صوت فقط وسیله‌ای برای شنیدن موسیقی نبود؛ جایی در خانه داشت و با آدم‌های خانه نسبت پیدا می‌کرد.

ضبط صوت زمانی یکی از وسایل بدیهی خانه محسوب می شد. مثل تلویزیون و یخچال، حضورش عجیب به نظر نمی رسید. شکلش ممکن بود عوض شود، یا اندازه‌اش فرق کند، اما خودش جای مشخصی در زندگی داشت. وقتی به سال های دهه شصت، سال های نوجوانی خودم فکر می‌کنم ضبط صوت را به یاد می‌آورم؛ نه از روی عکس‌ها و خاطره‌های دیگران، بلکه از خانه خودمان در رشت. از همان ضبطی که جایی در اتاق داشت و کافی بود کسی دستش را دراز کند و دکمه‌ای را فشار بدهد تا صدایی از آن بیرون بیاید؛ صدای رادیو، صدای گوینده، خش‌خش امواج و بعد موسیقی.

ظهرها «رادیو کویت» برای من فقط اسم یک رادیو نبود. صدایی بود که از جایی دور می‌آمد و وارد خانه ما می‌شد. برنامه «آهنگ‌های درخواستی» را پخش می‌کرد و گاهی همان آهنگی را می‌شنیدیم که مدت‌ها منتظرش بودیم. آن وقت‌ها شنیدن موسیقی از رادیو کویت حس و حال عجیبی داشت؛ فکر می‌کردیم چیزی نصیبمان شده که قرار نبوده به این آسانی نصیبمان شود. گاهی صدای همان رادیو از خانه‌های دیگر هم می‌آمد؛ از پنجره، از حیاط، از خانه همسایه. انگار ظهرها، برای مدتی، خانه‌های محله روی یک موج مشترک قرار می‌گرفتند. …