جعبه پاندورای پوتین

شرق: افزایش حملات اوکراین به زیرساخت‌های اقتصادی روسیه، بحران سوخت و کاهش ارزش روبل، تابستان دشواری برای کرملین ساخته است؛ با این حال رئیس‌جمهور روسیه، خسارت‌ها را کم‌اهمیت جلوه می‌دهد و تهدید می‌کند اوکراین با حملات اخیر خود به زیرساخت‌های انرژی روسیه، «جعبه پاندورا» را باز کرده و حالا باید منتظر حمله روسیه به حساس‌ترین بخش‌های اقتصاد خود باشد. این تهدید در شرایطی مطرح شده که کی‌یف در ماه‌های اخیر دامنه عملیات پهپادی خود علیه زیرساخت‌های اقتصادی روسیه را افزایش داده و پالایشگاه‌های نفت، مراکز لجستیکی و انبارهای شرکت‌های بزرگ تجارت الکترونیک را هدف قرار داده است. منطق اوکراین برای تداوم این حملات روشن است: زیرساختی که به تأمین مالی و پشتیبانی جنگ روسیه کمک می‌کند، بخشی از میدان نبرد است. مسکو نیز با همین منطق پاسخ داده و حملات به زیرساخت‌های اقتصادی اوکراین، از جمله مسیرهای صادرات غلات از دریای سیاه را تشدید کرده است. پوتین هشدار داده روسیه در واکنش به حملات کی‌یف، بخش‌هایی را هدف خواهد گرفت که برای اقتصاد اوکراین بیشترین حساسیت را دارند. این تهدید فقط به زیرساخت انرژی محدود نیست. صادرات محصولات کشاورزی اوکراین یکی از منابع اصلی درآمد این کشور است و حمله به بنادر و مسیرهای صادراتی دریای سیاه می‌تواند فشار اقتصادی را افزایش دهد. با این حال، پوتین مدعی است کاهش صادرات اوکراین بحران غذایی جهانی ایجاد نخواهد کرد؛ زیرا روسیه قادر است بخشی از کمبود مواد غذایی را جبران کند. او پذیرفته صادرات روسیه نیز با مشکلاتی روبه‌روست، اما گفته مسکو راه‌هایی برای حل آنها پیدا خواهد کرد. روسیه و اوکراین پیش‌تر تحت توافقی با میانجیگری ترکیه مسیر صادرات غلات در دریای سیاه را تا حدی از جنگ جدا کرده بودند. خروج مسکو از این توافق در سال ۲۰۲۳ آن حفاظ محدود را هم از میان برد. اکنون اقتصاد، انرژی، حمل‌ونقل و صادرات هر دو کشور بیش از گذشته به بخشی مستقیم از میدان درگیری تبدیل شده‌اند.

آگوست سیاه

این فضای اقتصادی و امنیتی یک اصطلاح قدیمی را دوباره در رسانه‌های روسی زنده کرده است: «آگوست سیاه» یا «نفرین آگوست». این عبارت طی چند دهه به نوعی اصطلاح و کلیدواژه برای مجموعه بحران‌هایی تبدیل شده که در هفته‌های پایانی تابستان در ماه آگوست سال‌های مختلف گریبان روسیه را گرفته‌اند. بخشی از این تصور بیشتر محصول حافظه تاریخی است تا یک قاعده واقعی. اما فهرست اتفاقاتی که روس‌ها به یاد می‌آورند کم‌وزن نیست. ۳۵ سال پیش، گروهی از کمونیست‌های تندرو علیه میخاییل گورباچف، رهبر اتحاد شوروی کودتایی ناموفق ترتیب دادند؛ رخدادی که روند فروپاشی شوروی را سرعت بخشید. در آگوست ۱۹۹۸ بحران مالی، روسیه را به نکول بدهی داخلی و سقوط روبل رساند و یک سال بعد، ورود شبه‌نظامیان به داغستان زمینه جنگ دوم چچن را فراهم کرد؛ جنگی که در نهایت ولادیمیر پوتین، افسر سابق کاگ‌ب، را به بالاترین سطوح قدرت رساند. البته پوتین هم از این سابقه در امان نماند. یکی از نخستین بحران‌های بزرگ دوران زمامداری او غرق‌شدن زیردریایی اتمی کورسک در آگوست ۲۰۰۰ بود که ۱۱۸ ملوان را کشت. آگوست ۲۰۰۸ نیز روسیه وارد جنگ با گرجستان شد؛ نبردی که چهره تهاجمی‌تری از سیاست خارجی کرملین را آشکار کرد. تابستان امسال هم برای روسیه آرام نگذشته است. پیشروی نیروهای روس در خطوط مورد مناقشه اوکراین محدود بوده، حملات پهپادی کی‌یف به پالایشگاه‌ها و مراکز لجستیکی ادامه یافته و صف‌های سوخت و شایعات درباره موج تازه بسیج، بخشی از جامعه را نگران کرده است. ایلیا وارلاموف، تحلیلگر تحولات روسیه، تکرار بحران‌های متعدد در ماه آگوست را صرفا «تصادف» می‌داند، اما می‌گوید بسیاری از روس‌ها همچنان با نگرانی وارد این ماه می‌شوند؛ به‌ویژه امسال که به گفته او بحران سوخت بازگشته، قیمت‌ها بالا می‌روند، روبل تضعیف شده و انتخابات در پیش است. حتی روزنامه مسکوفسکی کامسامولتس که به کرملین نزدیک است، به اضطراب سنتی درباره ماه آگوست پرداخته؛ هرچند برای توضیح آن سراغ طالع‌بینی و خسوف رفته است. پشت این روایت‌های عامه‌پسند اما یک واقعیت جدی‌تر وجود دارد: تابستان امسال مجموعه‌ای از فشارهای اقتصادی، نظامی و اجتماعی هم‌زمان شده‌اند.

پوتین بحران را نمی‌پذیرد

کرملین در برابر این فضا همان الگویی را دنبال می‌کند که سال‌ها برای مدیریت بحران به کار برده است: پذیرش محدود مشکل، همراه با رد این تصور که این مشکل می‌تواند ساختاری یا کنترل‌ناپذیر شود. پوتین در سخنانی درباره پروژه‌های توسعه و زیرساختی پذیرفت حملات اوکراین به مراکز لجستیکی شرکت بزرگ تجارت الکترونیک وایلدبریس خسارت ایجاد کرده است، اما تأکید کرد این حملات پیامد «بحرانی» ندارند و نخواهند داشت. او وعده داد دولت برای بازسازی تأسیسات آسیب‌دیده کمک خواهد کرد. هرچه حملات اوکراین در عمق خاک روسیه بیشتر می‌شوند، حفظ این تصویر دشوارتر خواهد شد. تأثیر واقعی جنگ فقط با میزان خسارت مستقیم به یک پالایشگاه یا انبار سنجیده نمی‌شود. اختلال در تولید سوخت، هزینه تعمیر، افزایش بیمه و حمل‌ونقل، افت ارزش پول و نگرانی خانوارها می‌تواند آثار تجمعی ایجاد کند که به‌تدریج در اقتصاد و افکار عمومی ظاهر شوند. با این حال پوتین همچنان می‌گوید روسیه برای مذاکره آماده است، اما فقط برپایه آنچه «واقعیت‌های روی زمین» می‌نامد. او پیشنهادهایی را که از طریق میانجی‌ها از سوی اوکراین مطرح شده «عجیب» توصیف کرده است. همین شرط نشان می‌دهد فاصله دیپلماسی با میدان هنوز زیاد است. مسکو مذاکره را بر پایه موازنه کنونی می‌خواهد و کی‌یف حاضر نیست نتیجه‌ای را بپذیرد که دستاوردهای نظامی روسیه را تثبیت کند.

جعبه پاندورا برای چه کسی باز شده است؟

پوتین می‌گوید کی‌یف با حمله به اقتصاد روسیه جعبه پاندورا را باز کرده است. اما پرسش این است که پیامدهای بازشدن این جعبه تا کجا محدود به اوکراین خواهد ماند. حملات پهپادی کی‌یف هنوز اقتصاد روسیه را فلج نکرده‌اند و خود پوتین نیز بر همین نکته تکیه دارد. روسیه منابع، ظرفیت صنعتی و توان بازسازی قابل توجهی در اختیار دارد. با این همه، این حملات توانسته‌اند بخشی از هزینه جنگ را از جبهه به زندگی داخلی منتقل کنند؛ همان جایی که کرملین سال‌ها کوشیده بود اثرات جنگ را کنترل کند. صف‌های طولانی سوخت، افزایش قیمت‌ها، فشار بر روبل، خسارت به زیرساخت‌های اقتصادی و زمزمه بسیج تازه هرکدام به‌تنهایی شاید برای ایجاد بحران کافی نباشند،‌اما کنار هم تصویری متفاوت می‌سازند: جنگی طولانی که نه پایان سیاسی روشنی دارد و نه دیگر می‌توان هزینه‌های آن را کاملا از شهروندان روس دور نگه داشت. همین واقعیت توضیح می‌دهد چرا کرملین هم‌زمان دو زبان به کار می‌برد. در داخل، خسارت‌ها قابل مدیریت و فاقد پیامد بحرانی معرفی می‌شوند؛ در بیرون، اوکراین با حمله به «حساس‌ترین بخش‌های اقتصادی» تهدید می‌شود. یکی برای حفظ آرامش است و دیگری برای بازگرداندن بازدارندگی.«نفرین آگوست» البته بیشتر افسانه سیاسی و حافظه تاریخی است تا قانون تاریخ. اما در روسیه امروز، بازگشت این اصطلاح بی‌دلیل هم نیست. تابستان امسال نقطه تلاقی فشار نظامی، آسیب اقتصادی، نگرانی اجتماعی و محدودیت سیاسی شده است. پوتین همچنان تصویر کنترل را حفظ می‌کند؛ پرسش این است که اگر جنگ بیشتر به پالایشگاه، قیمت کالا و زندگی روزمره روس‌ها برسد، حفظ این تصویر تا چه زمانی آسان خواهد ماند؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.