جمعه, ۲۹ تیر, ۱۴۰۳ / 19 July, 2024
مجله ویستا

مراسم ازدواج ترکمنها


مراسم ازدواج ترکمنها

ازدواج در بین ترکمنها از این جهت مهم است که باعث می شود یکی از افراد فعال اقتصادی یعنی زن, از خانواده دهنده زن یعنی خانواده عروس کم می شود و در مقابل یک عضو فعال به خانواده گیرنده زن یعنی خانواده داماد اضافه می شود بنابراین خانواده ای که زن را می گیرد باید به خانواده ای که زن را می دهد شیربها بپردازد

معمولاٌ وقتی محقق مردمشناس و فرهنگ عامه یکی از بین افراد همان قوم یا قبیله باشد ، گذشته از اینکه به تمام جوانب فرهنگ مردم خودش واقف است ، بهتر می تواند ویژگی های فرهنگی و آداب و رسوم مردم خود را بنویسد. اما گاه مطالعه مطلبی که از سوی محققی غیربومی در بارهٔ جزئیات آداب و رسوم ترکمنها نوشته شده ، جالب و خواندنی است و می توان در آن به نکاتی پی برد که شاید از دید محقق بومی _ که صرفاٌ به خاطر علاقمندی دست به تحقیق در باره فرهنگ عامیانه مردم ایل خود زده _ پنهان می ماند. در هر حال ، مقاله زیر از کتاب ایرانیان ترکمن اخذ شده و هر چند که معلوم نیست محقق گرامی ، مراسم عروسی کدامیک از تیره ها و طوایف ترکمنها را به عنوان معیار این تحقیق در نظر گرفته ، می تواند در امر تحقیقات فرهنگ و آداب و رسوم ترکمنها راهگشا باشد.

ترکمنها پدرتبار هستند. آنها قبل از این قرن دارای خانواده های گسترده بسیار بزرگ با یک رییس خانواده (پدر) مقتدر و مستبد بوده اند. خانواده کوچکتر و هسته ای (زن و شوهری), در قرن حاضر و به تدریج در میان آنها پا گرفته است.

در میان ترکمنها, فعالیتهای زن و مرد به طور جداگانه مشخص شده است. مردان کارهای کشاورزی و دامداری را انجام می دهند در حالی که زنان به کارهایی همچون برپا کردن و برچیدن (ای) (آلاچیق ترکمنی), تهیه آرد, چیدن و خشک کردن میوه, دوشیدن شیر گاو و گوسفند, قالی بافی, نمدمالی, تهیه لبنیات و تمیز کردن پشم می پردازند. گذشته از آن, زنان فعالیتهای دیگری همچون بزرگ کردن بچه, نگهداری کودک, آشپزی و شست و شو را انجام می دهند.

در جامعه ترکمن, زنان در طبقه پایینتر از مردان قرار می گیرند. زنان نمی توانند با مردان در یکجا و در یک محوطه باشند. زنان جوان باید از بزرگان خانواده اطاعت کنند و آنها همچنین باید همواره و حتی در میان زنان آهسته صحبت کنند.

ازدواج, بخصوص از جهت اقتصادی در میان ترکمنها اهمیت دارد. ترکمنها دارای اجداد مشترک در تمام رده ها هستند. یعنی در خانواده دارای یک جد مشترک (پدر) بوده, در طایفه نیز جد مشترکی دارند که فاصله اش بیشتر است همین طور تا سطح قبیله و کل جامعه ترکمن که ((اغوزخان)) جد مشترک همه آنهاست, در نتیجه ترکمنها در هر رده با هم نزدیکی و قرابت داشته و دارای جد مشترک هستند.

بنابراین, در میان ترکمنها, ازدواج به مفهوم وصل کردن خانواده ها و دارای جد مشترک شدن, بی معنا است. زیرا همواره این مورد در بین آنها وجود دارد. ازدواج در بین ترکمنها از این جهت مهم است که باعث می شود یکی از افراد فعال اقتصادی یعنی زن, از خانواده دهنده زن یعنی خانواده (عروس) کم می شود و در مقابل یک عضو فعال به خانواده گیرنده زن (یعنی خانواده داماد) اضافه می شود. بنابراین خانواده ای که زن را می گیرد باید به خانواده ای که زن را می دهد شیربها بپردازد.

فاصله سنی در میان ترکمنها مسإله ای نیست. در گذشته مرد پنجاه ساله با دختر هشت, نه ساله و زن سی ساله با پسر پانزده ساله ازدواج می کرد. گاهی نیز ازدواج در سنین پایین برای دو طرف (زن و شوهر) اتفاق می افتاد. در حال حاضر سن ازدواج در میان ترکمنها بالا رفته است.

ترکمنها به ازدواج به عنوان یک رسم زندگی و یا چیزی طبیعی, مثل چیزهای دیگر نگاه می کنند. ازدواج و تولیدمثل به قدرت خانواده و طایفه می افزاید و رشد جمعیت را تسریع می کند.

در جامعه ترکمن معمولا پدر برای پسرش زن پیدا می کند و قراردادهای مربوط به ازدواج را انجام می دهد. شیربها, نیز به وسیله پدر داماد به پدر عروس داده می شود. اگر داماد در هنگام ازدواج مستقل بوده یعنی بیوه باشد یا بخواهد زن دوم بگیرد, در این صورت خودش باید قراردادهای مربوط به ازدواج را انجام داده و شیربها را بپردازد. اگر پدر عروس فوت کرده باشد, شیربها به بزرگترین مرد خانواده پدر عروس که معمولا بزرگترین برادرش است, داده می شود.

معیار انتخاب همسر در میان دهندگان و گیرندگان زن فرق می کند. خانواده زن ترجیح می دهند که دخترشان را به خویشاوند نزدیک و تقریبا هم سن, نه به غریب, حتی ازدواج نکرده, شوهر دهند. در حالی که برای خانواده داماد (گیرندگان زن), عروس ازدواج نکرده, برای داماد ازدواج نکرده, سالم بودن عروس و فعال بودن او و بچهآوردن مهم است.

آداب و رسوم مربوط به ازدواج ترکمنها مفصل و طولانی است. نخستین مرحله ازدواج تعیین مخارج و شیربهاست. در میان ترکمنها تعیین کننده شیربها معمولا وضعیت تإهل مرد است یعنی: مرد یا مجرد است یا بیوه و یا متإهل; هر یک از اینها می توانند یا با دختر ازدواج کنند یا با زن بیوه. مرد مجرد با دختر مجرد, ۱۰ مال شیربها لازم دارد. مرد بیوه با دختر مجرد, ۲۰ مال شیربها لازم دارد. علتش این است که اولا دختر مجرد باید جایی رود که قبلا زنی آنجا بوده و بعد مرده است. این مسإله برای دختر مجرد چندان خوشآیند نیست و معمولا کسی که زنش می میرد سنش بالاست. از طرفی معمولا چند تا بچه هم دارد, به همین دلیل خانواده دختر, دخترشان را با اکراه می دهند و اگر بخواهند این کار را انجام دهند مال بیشتری طلب می کنند. (یک گوسفند یا یک شتر را یک مال گویند, اما امروز جای مال را پول نقد گرفته اما سبتها حفظ شده است).

اگر دختر مجرد با مرد متإهل ازدواج کند ۳۰ مال, شیربها لازم دارد. اگر زن, بیوه باشد پسرهای مجرد با او ازدواج نمی کنند مگر اینکه زن شوهر مرده, زن برادر مرد باشد که به عقد وی (یعنی برادر کوچکتر) در آید.

چون پسرهای مجرد با زنان بیوه ازدواج نمی کنند این زنهای بیوه الزاما یا با مرد متإهل ازدواج می کنند یا با مرد بیوه که در این صورت میزان شیربهای زنان بیوه بالاست; یعنی بیشتر از مقداری است که اگر زن بیوه با برادرشوهر مرده خود ازدواج می کند. شیربهای زنهای دوم تا چهارم نیز معمولا بیشتر از زن اول است. شیربها به اضافه مخارج عروسی باید به وسیله داماد (معمولا پدر داماد) پرداخت شود. شیربها برای دختر و پسری که برای نخستین بار ازدواج می کنند ۱۰ مال است.

جشن ازدواج معمولا در هفته های آخر پاییز یعنی وقتی که چیدن پنبه آغاز می شود, انجام می گیرد. البته لازم به تذکر است که این امر, امروزه مصداق کاملی ندارد و ترکمنها هر وقت که صلاح بدانند ازدواج می کنند.

سه یا چهار زن از خویشاوندان داماد مقداری نان را در سفره ای گذاشته و به خانه پدر عروس می روند. پس از سلام و احوالپرسی و خوردن چند استکان چای, یکی از زنان سفره را باز می کند و نان را میان افرادی که حاضرند تقسیم می کند. در آن زمان پدر عروس نیز گوسفندی را قربانی کرده و با گوشت آن غذایی به نام ((باترمه)) درست کرده و از مهمانان و نیز چند تن از همسایگان پذیرایی می کند. پدر عروس با انجام این عمل موافقت خود را با عروسی اعلام می دارد.

روز بعد, پدر داماد چند تن از ریش سفیدان طایفه خود را برای نهار یا شام دعوت می کند. او در باره عروسی پسرش با آنها به صحبت و مشورت می نشیند. آنها به او تبریک گفته و هزینه عروسی و شیربها را برآورد می کنند. اگر پدر داماد به آن میزان پول نداشته باشد, ریش سفیدان هر کدام طبق وضعیت مالی خود مقداری پول به او می دهند. فردای آن روز چند نفر از افراد خانواده داماد به نزدیکترین شهر رفته و لوازم مورد نیاز عروسی را فراهم می کنند.

دعوت شدگان یک روز قبل از عروسی آمده و در منزل پدر داماد یا خویشان خود اقامت می کنند. روز بعد, این جماعت همراه با چند نفر ریش سفید طایفه داماد برای آوردن عروس به خانه پدر عروس می روند. در گذشته عروس را با شتر میآوردند اما این روزها با ماشین به خانه داماد می رود.

وقتی مردم به منزل پدر عروس می رسند همه آنها به جز مادر و بزرگترین خواهر داماد, از ماشین پیاده شده و قدم به منزل پدر عروس می گذارند. گروهی از زنان فامیل عروس به آنها خوشآمد می گویند و هر زن خویشاوند عروس, پای یک زن خویشاوند داماد را گرفته و سعی می کند او را به زمین بزند.

پس از آن همه آنها به منزل پدر عروس وارد شده و به اتاقها یا ((ای))هایی که برای این کار در نظر گرفته شده است می روند. مردان و زنان به اتاقها یا ((ای))های جداگانه می روند و با چای و غذا پذیرایی می شوند. عروس را با ندیمه هایش به اتاق یا ((ای)) خویشاوندانش می برند.

پس از صرف غذا و چای یکی از مردان خویشاوند داماد می گوید: ((ما حالا غذا خوردیم, بنابراین وقت رفتن است)).

یکی از ریش سفیدان طایفه عروس در جواب می گوید: ((خوب ... خداحافظ ... اما چیزی را که آورده اید بدهید.)) پیرترین ریش سفید طایفه داماد شیربها را میآورد و در یک دستمال قرار می دهد و به ریش سفید طایفه عروس می دهد. او نخست پول را می شمارد و مقدار کمی از آن را در همان دستمال گذاشته و به ریش سفید طایفه داماد پس می دهد. پس از آن آخوند یا یکی از ملاها سوره ای از قرآن مجید را قرائت می کند و بعد همه از اتاق خارج می شوند.


شما در حال مطالعه صفحه 1 از یک مقاله 2 صفحه ای هستید. لطفا صفحات دیگر این مقاله را نیز مطالعه فرمایید.