اصلاح نظام یارانهای در ایران با نوعی تناقض مواجه است. همه درباره ضرورت اصلاح نظام یارانهای توافق دارند، اما هر بار که نوبت اجرای آن میرسد، دلایلی متعدد برای به تعویق انداختن آن مطرح میشود.
از نگاه اقتصاددانان، شرایط اینبار متفاوت است، دولت در حالی به سراغ تغییر شیوه پرداخت یارانه کالاهای اساسی میرود که اقتصاد ایران زیر فشار جنگ تحمیلی، محدودیت منابع ارزی، اختلال در تجارت، افزایش هزینههای حملونقل و بیمه و تورم قرار دارد. قدرت خرید خانوارها کاهش یافته و نااطمینانی درباره آینده، بیش از هر زمان دیگری است. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح میشود که آیا اکنون زمانی مناسب برای اصلاح یارانههاست؟ تغییر توزیع منافع
اقتصاد ایران در شرایط کنونی بسیار سخت میتواند هزینههای یک اصلاح بزرگ را بهسادگی به خانوارها منتقل کند، اما به آن معنا هم نیست که ادامه وضع موجود، بدون هزینه است. کاهش درآمدهای ارزی و محدود شدن منابع دولت ممکن است حفظ ساختار فعلی را هر روز دشوارتر کند.
به همین دلیل، سیاستگذار میان دو ریسک گرفتار شده است: ریسک اصلاح در زمان نامناسب و ریسک اصلاح نکردن در زمانی که منابع اجرای وضع موجود رو به پایان است. اصلاحی که ممکن است بیش از آنکه اقتصادی باشد، سیاسی تلقی شود. انتقال یارانه از واردکننده و تولیدکننده به مصرفکننده از نظر اقتصادی، ایدهای جذاب است، بهجای آنکه دولت کالا یا نهاده را برای همه ارزان کند، میتواند حمایت را مستقیم به خانوار هدف برساند.
این روش، دستکم روی کاغذ، شفاف و هدفمند است و امکان آن را فراهم میکند که دولت منابع محدود خود را صرف حمایت از درآمد خانوار کند. اما اصلاح یارانه فقط تغییر یک ردیف بودجه نیست، تغییر یارانه، تغییر توزیع منافع است.
در نظام فعلی، بخشی از منافع در ابتدای زنجیره شکل میگیرد (از تخصیص ارز و واردات گرفته تا تولید و توزیع). انتقال حمایت به انتهای زنجیره، بخشی از این منافع را حذف یا محدود میکند. بنابراین طبیعی است که گروههایی در برابر آن مقاومت کنند. این بخش از اقتصاد سیاسی اصلاح، معمولاً کمتر از افزایش قیمتها دیده میشود. دولت با مخالفی واحد روبهرو نیست. یک طرف، ذینفعانی قرار دارند که از ساختار قبلی سود میبرند. …
