این رخداد تازه سبب گفتوگوی تفصیلی با دکتر علی بیتاللهی، رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی شد. وی در این گفتوگو به تشریح جزئیات، ابعاد فنی، چرایی شکستگیهای مکرر لولهها و آخرین آمارهای وضعیت فرونشست اصفهان پرداخت. اصفهان پرخطرترین شهر ایران در پدیده فرونشست زمین است
علی بیتاللهی در آغاز این گفتوگو با ارزیابی جایگاه اصفهان در نقشه مخاطرات کشور اظهار داشت: پرخطرترین شهر ایران از نظر فرونشست زمین، شهر اصفهان است. شهر اصفهان از یکسری خصوصیات ممتاز و منحصربهفرد برخوردار است که سایر شهرهای کشور در حیطه فرونشست وضعیت مشابه آن را ندارند. در تمامی کشور اگر کاهش بارندگی وجود دارد، در اصفهان نیز این کمبود بارش مشهود است؛ همچنین اضافه برداشت از آبهای زیرزمینی به عنوان عامل اصلی فرونشست در سطح کشور وجود دارد که در اصفهان نیز جریان دارد، اما شهر اصفهان علاوه بر تمام این عوامل، با خشکی دائمی زایندهرود مواجه شده است که این امر یک حالت کاملا ویژه و اضطراری به این گستره جغرافیایی بخشیده است.
وی در تبیین علت این ویژگی اقلیمی افزود: برآوردهای کارشناسی نشان میدهد که بیش از ۵۰ درصد تغذیه سفره آبهای زیرزمینی دشت اصفهان و همچنین دشت اصفهان-برخوار از مسیر جریان زایندهرود تامین میشده است. به عبارت دیگر، در جریان عبور آب زایندهرود، بخشی از آب به صورت طبیعی به زیر سطح زمین نفوذ میکرده و از آن طریق سفرههای آب زیرزمینی تغذیه میشده است؛ این فرآیند نوعی تعادل و توازن با برداشت آبهای زیرزمینی از طریق چاهها ایجاد میکرد.
رئیس بخش زلزلهشناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تصریح کرد: متاسفانه برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی از طریق چاهها کمافیالسابق ادامه دارد و هیچگونه تغییر روندی در این زمینه مشاهده نمیشود. از سوی دیگر، منبع اصلی تغذیه آبخوان اصفهان که همان جریان زایندهرود بوده نیز خشک شده است؛ بنابراین گستره اصفهان از دو جهت به طور همزمان در معرض پدیده فرونشست زمین قرار دارد و این وضعیت سبب شده است کل گستره شهر اصفهان و علاوه بر آن، محدودههای شمالی و شمالشرقی خارج از شهر نیز به شدت درگیر فرونشست زمین شوند. فرونشست نامتقارن دلیل اصلی پاره شدن و شکستگی خطوط انتقال است
بیتاللهی با تحلیل سازوکار فیزیکی فروریزشها بر بستر فرونشست بیان داشت: همزمان با پدیده فرونشست زمین، تمامی مستحدثات واقع در سطح زمین دچار نشست میشوند. افزون بر این، خطوط لولههای آب، گاز، نفت، مسیرهای ریلی، فرودگاه و سایر تاسیسات نیز به همین نسبت فرونشست میکنند و سطح زمین رو به پایین حرکت میکند. در مدلی که زمین به صورت تدریجی در حال پایین رفتن است و در این گستره شهری خطوط بسیار طویلی از شبکه آب، فاضلاب و گاز وجود دارد، این شریانهای حیاتی نیز تحت تاثیر فرونشست زمین به سمت پایین جابهجا میشوند.
وی در ادامه تشریح کرد: بخشهایی از این خطوط لولهها بیشتر و بخشهایی کمتر تحت تاثیر فرونشست نامتقارن قرار میگیرند. هنگامی که لایههای زیرین خاک فرو مینشیند و شبکه مشبک آب و فاضلاب نیز به همراه آن پایین میرود، تنشهای شدیدی به این لولهها وارد میشود. این شریانهای حیاتی تا حدی با تغییر شکل مقاومت میکنند، اما از یک حد مشخص به بعد دچار گسیختگی و پارگی میشوند؛ گسیختگیهایی که امروزه در اصفهان به عنوان یک رخداد پرشمار مشاهده میشود.
این کارشناس مخاطرات طبیعی ادامه داد: در اثر گسیختگی لولههای آب یا فاضلاب، آبشستگیهای متعددی در زیر سطح زمین ایجاد میشود و به دنبال این شستگیها، حفرههای بزرگ و پنهانی در زیر زمین شکل میگیرد. به مرور زمان و در اثر ارتعاشات ناشی از ترافیک عبوری، سقف این حفرهها در زیر سطح زمین ریزش کرده و فضای خالی به سطح زمین نزدیکتر میشود؛ در نهایت در یک لحظه سطح معبر دچار فروریزش ناگهانی شده و فروچالههای متعددی را به وجود میآورد. فروریزش خیابان نشاط حاصل شکست لوله به دلیل فرونشست مزمن است
رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به سوابق اینگونه حوادث عنوان کرد: این حادثه نخستین مورد در خیابان نشاط نبوده و در حافظه آماری، بیش از ۱۲ مورد فروریزش مشابه در نقاط مختلف به ثبت رسیده است که علت غالب آنها شکستگی لولههای آب و فاضلاب، ایجاد آبشستگی و وقوع فروریزش عنوان شده است. نکته اساسی و مهم این است که شبکه آب و فاضلاب در تمامی شهرهای کشور وجود دارد، اما علت اینکه لولههای آب و فاضلاب با این وسعت و گستردگی بالا در نقاط مختلف شهر اصفهان دچار گسیختگی میشوند، فشار ناشی از فرونشست زمین است.
وی تاکید کرد: لولهها در زیر زمین تا میزان مشخصی انعطاف و مقاومت نشان میدهند و کشسانی نامحدود ندارند، بنابراین بر اثر فرونشست نامتقارن خاک شکسته شده و آب یا فاضلاب با سرعت زیاد در لایههای زیرین پخش میشود و فروریزش رخ میدهد. قطعاً ارتباط مستقیمی میان فرونشست مزمن ناشی از خشکی زایندهرود و برداشتهای بیرویه چاهها با پدیده فروریزشهای مکرر وجود دارد. اگر تاریخ شهر اصفهان بررسی شود، مشخص میگردد که این پدیده دقیقاً در سالهای اخیر به فراوانی گزارش شده است. پذیرش ادعای فنی مسئولان مبنی بر شکستگی لوله مانع از توجه به علت بنیادین آن نیست؛ زیرا عامل قطع، پارگی و انحراف این لولهها، فرونشست بستر زمین است. نزدیکی فروریزشها به میدان نقش جهان و خطر جدی برای ابنیه تاریخی
بیتاللهی با یادآوری حوادث پیشین در مناطق حساس شهری خاطرنشان ساخت: رخداد خیابان نشاط آخرین مورد از این زنجیره نخواهد بود. چند ماه قبل نیز در مرکز شهر و در محدوده خیابان گلزار فروریزش بزرگی به وقوع پیوست. نزدیکی خیابان نشاط و محورهای مجاور به مجموعه تاریخی میدان نقش جهان، نگرانیهای عمیقی را در خصوص وقوع حوادث مشابه در زیر این آثار تاریخی برجسته ایجاد کرده است.
وی در ادامه ابراز داشت: اینکه تاکنون فروریزشها در لحظه تردد اتوبوسهای پر ازدحام خط واحد یا خودروهای سریع به وقوع نپیوسته و خسارت جانی نداشته، بر حسب تصادف بوده است، اما تداوم این وضعیت در معابر پرتردد شهری میتواند با خطرات و تلفات جانی سنگین همراه باشد. وسعت پهنه فرونشست اصفهان در دو سال اخیر ۲۰ درصد افزایش یافته است
رئیس بخش زلزلهشناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی پیرامون عدم اجرای برنامههای کنترلی اذعان داشت: علیرغم تهیه و ارائه بیش از ۲۰ نوبت گزارشهای فنی و تخصصی در سطوح مختلف استانی و کشوری، تاکنون هیچ کنش، برنامه جامع اجرایی و گام ملموسی برای مهار یا کاهش روند فرونشست در اصفهان مشاهده نشده است. برخلاف تجارب موفقی نظیر دشت توکیو در ژاپن که توانستند فرونشست را مهار کرده و نرخ آن را به صفر برسانند، در اصفهان حتی کاهشی درصدی نیز حاصل نشده است.
وی از ثبت آمارهای نگرانکننده خبر داد و افزود: بررسیهای فنی چند ماه اخیر نشان میدهد که وسعت پهنه فرونشست اصفهان در دو سال اخیر نسبت به دو سال پیش از آن، ۲۰ درصد افزایش پیدا کرده است؛ به این معنا که این پدیده از نظر گستره جغرافیایی با سرعت رو به توسعه است و هیچ اقدام ملموسی برای متوقف کردن آن در عمل لمس نمیشود. فرونشست زمین مانند بیماری سرطان نیازمند اقدام پیش از نقطه غیرقابل بازگشت است
بیتاللهی با تاکید بر ضرورت تغییر نگرش در سطح مدیریت بحران تصریح کرد: ظاهرا رویه جاری بر این است که تا فاجعهای عینی در ابعاد سیل نپال یا زلزلههای سنگین کشورهایی نظیر ونزوئلا، کلمبیا، پرو و اندونزی رخ ندهد، اهمیت و ابعاد خطر به درستی درک نمیشود، در حالی که در آن زمان برای هرگونه اقدام دیر خواهد بود.
وی در ادامه با استفاده از یک تمثیل پزشکی تشریح کرد: فرونشست زمین مخاطرهای تدریجی و کاملا مشابه بیماری سرطان در بدن انسان است. اگر در مراحل اولیه درمانی برای آن صورت نگیرد، به نقطهای پیشرفته خواهد رسید که هیچ مداخله مهندسی و فنی قادر به جبران خسارت نخواهد بود؛ زمانی که آگاهی دیرهنگام دیگر سودی ندارد.
این مقام مسئول در پایان با اشاره به وظیفه رسانهها و نهادهای تخصصی یادآور شد: پیش از این و در مقاطع مختلف، موضوع فرونشست حتی در بیانات مقامات عالی کشور مطرح شد و امیدواری برای تدوین مقررات و اقدامات عملی شکل گرفت، اما مسائل گوناگون کشور نباید سبب غفلت از این بحران بنیادین شود. پدیده فرونشست متوقف نشده و با سرعت در جریان است؛ فروریزش خیابان نشاط پیامی هشداردهنده از این واقعیت است و لزوم جدیت در تصمیمگیری و اجرای فوری طرحهای نجاتبخش دشت اصفهان را بیش از پیش نمایان میکند.
پایان خبر / رکنا / کدخبر 1243427
اخبار وبگردی را در اینجا بخوانید: خبر ویژه فیلم/ درختان فرشته ایستاده می میرند / وقتی یک حادثه در فاصله چند ماه، دوباره در همان نقطه تکرار میشود، دیگر نمیتوان آن را صرفاً «حادثه» نامید متانول چیست ؟
