سالهاست عددهای مختلفی درباره سهم ایران از خزر مطرح میشود. روزگاری حرف از سهم تاریخی ۵۰ درصدی در پی معاهده با شوروی بود و حالا سخن از احتمال کاهش سهم ایران تا ۱۱ درصد به میان آمده که موجی از اعتراضات و نگرانی ایرانیان را به دنبال آورده است.
کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر در سال ۲۰۱۸ در آکتائو میان ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان امضا شد. چهار کشور دیگر آن را تصویب کردهاند و ایران تنها کشور ساحلی است که هنوز آن را تصویب نکرده است. برخلاف تصور رایج، در متن کنوانسیون هیچ عددی برای سهم کشورها معین نشده اما تحدید حدود نهایی بستر و زیربستر و تعیین محدوده دقیق بهرهبرداری از منابع زیر بستر نیازمند توافق میان کشورهای ذیربط است. همین نقطه است که بخش بزرگی از نگرانیها درباره آینده نفت و گاز خزر آغاز میشود.
این نگرانی اما زمانی اوج میگیرد که تمام کشورهای ساحلی خزر به جز ایران، سالهاست از منابع نفتوگاز خزر برداشت دارند. برای مثل بر اساس دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا، در سال ۲۰۲۲ آذربایجان حدود ۶۵۰ هزار بشکه نفت در روز از میادین فراساحلی خزر تولید کرده؛ قزاقستان حدود ۲۷۷ هزار بشکه و ترکمنستان حدود ۱۲۲ هزار بشکه در روز. در گاز هم تولید فراساحلی آذربایجان حدود ۳.۳ تریلیون فوت مکعب در سال، قزاقستان ۳۴۵ میلیارد فوت مکعب و ترکمنستان ۵۵۲ میلیارد فوت مکعب بوده است. این یعنی در حالی که دیگران مشغول اکتشاف، سرمایهگذاری، تولید و صادرات هستند، ایران هنوز درگیر تعیین تکلیف حقوق خود در بستر و زیربستر خزر است.در چنین شرایطی با تصویب این کنوانسیون، مرز بستر و زیربستر ایران دقیقاً کجا خواهد بود؟ تکلیف میدانهای نفت و گاز مورد ادعای ایران چه میشود؟ اگر یک مخزن میان دو کشور مشترک باشد، سازوکار بهرهبرداری چیست؟ و آیا سالها تولید و سرمایهگذاری کشورهای دیگر میتواند در مذاکرات آینده برای آنها دست بالاتری ایجاد کند؟گذشته از مسائل اقتصادی، با افزایش نقش آمریکا و اسرائیل در قفقاز و مطرح شدن پروژه موسوم به «دالان ترامپ»، خزر برای ایران ابعاد امنیتی تازهای پیدا کرده است. ممنوعیت حضور نظامی کشورهای غیرساحلی در کنوانسیون، در شرایط فعلی تا چه اندازه تضمین واقعی برای ایران است؟ و آیا تغییر آرایش قدرت در قفقاز میتواند بر ارتباط ایران با شمال و آینده خزر اثر بگذارد؟
هدایتالله خادمی، مدیرعامل سابق شرکت حفاری شمال و شرکت عملیات اکتشاف نفت، در یک گفتوگوی تفصیلی به تمام این سوالات پاسخ میدهد.
