در میان همه وزیرانی که طی چهار دهه بر کرسی این وزارتخانه نشستهاند، چهار نام جایگاهی متفاوت دارند؛ مصطفی چمران ، جواد فکوری ، موسی نامجو و عزیز نصیرزاده ؛ چهار وزیر دفاع که هر کدام در مقطعی از تاریخ جمهوری اسلامی، هم در ساخت قدرت دفاعی نقش ایفا کردند و هم خود در مسیر دفاع از کشور جان باختند. چمران؛ آغاز خودکفایی از دل میدان نبرد
اگر قرار باشد نقطه آغاز روایت صنعت دفاعی ایران را در یک چهره خلاصه کرد، بسیاری آن را به نام مصطفی چمران گره میزنند.
وزارت دفاع او تنها چند ماه طول کشید، اما همین دوره کوتاه، با تغییر نگاه به تجهیزات و تکیه بر ابتکارهای بومی همراه شد. وزارت دفاع در سالهای بعد نیز بارها از چمران بهعنوان پایهگذار «رویکردهای نوین و بومی در صنعت دفاعی» یاد کرده است؛ رویکردی که در سالهای ابتدایی جنگ، بیش از هر چیز بر استفاده از توان داخلی و خلاقیت نیروهای ایرانی استوار بود.
چمران در ۳۱ خرداد ۱۳۶۰ در دهلاویه بر اثر اصابت ترکش خمپاره شهید شد؛ جایی که میان مسئولیت وزارت و حضور در خط مقدم فاصلهای قائل نبود. فکوری؛ فرماندهای که صنعت و عملیات را به هم پیوند زد
کمتر از چهار ماه پس از شهادت چمران، جواد فکوری نیز به جمع وزیران شهید دفاع پیوست.
او که پیش از وزارت دفاع فرمانده نیروی هوایی ارتش بود، در یکی از حساسترین مقاطع جنگ، نقش مهمی در هماهنگی ظرفیتهای صنعتی و عملیاتی نیروهای مسلح ایفا کرد؛ دورهای که تأمین قطعات هواپیماها، حفظ آمادگی ناوگان هوایی و استفاده از توان داخلی برای نگهداری تجهیزات، به یکی از ضرورتهای جنگ تبدیل شده بود.
فکوری هفتم مهر ۱۳۶۰ هنگام بازگشت از جبهه آبادان، در سانحه سقوط هواپیمای سی-۱۳۰ همراه با جمعی از فرماندهان ارشد نظامی به شهادت رسید؛ حادثهای که یکی از تلخترین روزهای تاریخ نیروهای مسلح ایران محسوب میشود. نامجو؛ معمار قطعات بومی جنگ
در همان سانحه، موسی نامجو نیز شد شد؛ وزیری که شاید بیش از هر چیز با نام «ساخت قطعات مورد نیاز جنگ» شناخته میشود.
نامجو پیش از وزارت دفاع، از چهرههای مؤثر در ایجاد همکاری میان ارتش و سپاه و همچنین آموزش نیروهای مردمی بود. پس از انتصاب به وزارت دفاع، تمرکز او بر طراحی و ساخت قطعات نظامی مورد نیاز ارتش قرار گرفت؛ اقدامی که در اوج تحریمها و محدودیتهای تأمین تجهیزات، نقش مهمی در کاهش وابستگی و صرفهجویی در مهمات داشت.
کارنامه کوتاه وزارت او، امروز در روایتهای رسمی صنعت دفاعی، بهعنوان بخشی از نخستین گامهای بومیسازی تجهیزات نظامی ایران یاد میشود. نصیرزاده؛ حلقه اتصال تجربه جنگ تا فناوری امروز
چهارمین نام این فهرست، متعلق به نسلی متفاوت است؛ عزیز نصیرزاده، خلبان نیروی هوایی و وزیر دفاع دولت چهاردهم.
نصیرزاده در دوره وزارت خود، بر توسعه فناوریهای دفاعی، ارتقای توان موشکی، پهپادی و بهروزرسانی اولویتهای صنایع دفاعی متناسب با تجربه نبردهای اخیر تأکید داشت. او بارها اعلام کرده بود که صنعت دفاعی ایران تنها به حوزه موشکی محدود نیست و برنامههای توسعه در سایر حوزههای فناوری نیز دنبال میشود.
او در اسفند ۱۴۰۴ در حمله هوایی اسرائیل به تهران به شهادت رسید و به نخستین وزیر دفاع جمهوری اسلامی ایران تبدیل شد که در حمله مستقیم خارجی جان خود را از دست داد. چهار وزیر، چهار مقطع از یک مسیر
مرور زندگی این چهار وزیر، بیش از آنکه صرفاً روایت چهار شخصیت باشد، بازخوانی چهار مرحله از تحول صنعت دفاعی ایران است.
چمران، نگاه بومی و جهادی را وارد ساختار دفاعی کرد؛ فکوری، پیوند صنعت و میدان عملیات را تقویت کرد؛ نامجو، ساخت قطعات داخلی را به ضرورتی عملیاتی تبدیل کرد و نصیرزاده، توسعه فناوریهای نوین را در امتداد همان مسیر دنبال کرد.
شاید به همین دلیل است که در روایت رسمی روز صنعت دفاعی، نام این چهار وزیر، تنها در فهرست مدیران یک وزارتخانه ثبت نشده، بلکه بهعنوان بخشی از تاریخ شکلگیری قدرت دفاعی و بازدارندگی ایران تکرار میشود؛ روایتی که از دهلاویه آغاز شد، از آسمان کهریزک گذشت و تا صنایع دفاعی امروز امتداد یافته است.
